"Lưới ma" là lưới và ngư cụ bị bỏ, bị mất hoặc bị thải ra biển nhưng vẫn tiếp tục bắt cá, rùa, cá heo, chim biển trong nhiều tháng, nhiều năm mà không ai thu hoạch. Đánh bắt không chủ đích là việc các loài không phải đối tượng khai thác bị mắc vào ngư cụ đang hoạt động. Rác nhựa là túi, dây, mảnh vỡ bị sinh vật biển nuốt nhầm hoặc quấn vào người.
Ba mối đe doạ này thường được nhắc chung, nhưng mức tác động lên quần thể không giống nhau. Với nhiều loài thú biển và rùa biển, bằng chứng mạnh nhất cho thấy đánh bắt không chủ đích trong ngư cụ đang hoạt động là nguyên nhân tử vong do con người lớn nhất. Lưới ma là phần "kéo dài" của vấn đề ngư cụ. Rác nhựa gây chết thật và gây hại rộng, nhưng ở cấp quần thể, mức độ còn đang được định lượng.
Bài này tách bạch ba vấn đề, cho bạn một bảng so sánh mức bằng chứng, và điểm qua các giải pháp đã được chứng minh có hiệu quả — để khi đọc một tin tức hay quyết định nên làm gì, bạn biết đặt ưu tiên vào đâu.
Lưới ma là gì và vì sao nó "đánh bắt" mãi không dừng
Ngư cụ trở thành lưới ma theo nhiều cách: lưới vướng đá, vướng rạn và bị cắt bỏ; lưới bị bão cuốn; lồng bẫy đứt dây phao; lưới cũ bị vứt xuống biển thay vì đưa về bờ. Lưới hiện đại làm từ sợi tổng hợp bền, có thể tồn tại rất lâu trong nước.
Cơ chế khiến lưới ma nguy hiểm là một vòng lặp: lưới bắt cá, cá mắc lưới chết và thu hút kẻ săn mồi lớn hơn — rùa, cá mập, cá heo, chim biển — đến ăn, rồi chính chúng lại mắc lưới. Theo thời gian, lưới có thể bị sinh vật bám làm nặng, chìm xuống đáy, rồi khi xác phân huỷ lại nổi lên và tiếp tục bắt. Lồng bẫy bị mất cũng vậy: con vật vào lồng chết, trở thành mồi cho con khác vào sau.
Về quy mô, một báo cáo của FAO và UNEP năm 2009 ước tính khoảng 640.000 tấn ngư cụ bị bỏ, mất hoặc thải ra biển mỗi năm. Con số này được dẫn rất rộng rãi nhưng là ước tính có biên độ lớn, và các nghiên cứu sau đó đưa ra nhiều cách tính khác. Một nghiên cứu năm 2018 về vùng rác lớn ở Bắc Thái Bình Dương cho thấy lưới đánh cá chiếm gần một nửa khối lượng nhựa nổi ở đó — nhắc rằng hình ảnh "đại dương ngập túi ni-lông" chưa phải toàn bộ bức tranh.
Đánh bắt không chủ đích: kẻ giết người thầm lặng lớn nhất
Mỗi loại ngư cụ có "nạn nhân" đặc trưng. Lưới rê thả đứng trong nước bắt cá heo, dugong, rùa biển và chim lặn. Lưới kéo tôm quét đáy bắt rùa biển và cá đuối. Câu vàng thả hàng nghìn lưỡi câu trên đường dây dài để bắt cá ngừ, cá kiếm, nhưng cũng bắt rùa biển, cá mập và chim hải âu lao xuống ăn mồi khi dây đang thả.
Tổng hợp của Read và cộng sự năm 2006 ước tính đánh bắt không chủ đích giết khoảng hàng trăm nghìn cá voi, cá heo mỗi năm trên thế giới. Với rùa biển, nhiều đánh giá khu vực coi lưới kéo và câu vàng là nguồn tử vong lớn nhất ở giai đoạn rùa non và rùa trưởng thành. Với chim hải âu lớn ở Nam Đại Dương, câu vàng từng là nguyên nhân chính đẩy nhiều loài vào bậc bị đe doạ.
Điều làm đánh bắt không chủ đích đặc biệt nguy hiểm là nó nhắm đúng vào con trưởng thành của các loài sống lâu, sinh sản chậm. Như đã phân tích trong các bài về rùa biển và dugong, với những loài này, tỷ lệ sống sót của con trưởng thành quyết định số phận quần thể. Một con rùa mẹ chết trong lưới tôm có thể "đắt" hơn cả một bãi trứng bị mất trong một mùa.
Rác nhựa: chết vì nuốt nhầm và vì quấn vào người
Rùa biển, nhất là rùa non và rùa da ăn sứa, có thể nuốt nhầm túi ni-lông và mảnh nhựa mềm trôi nổi. Nhựa gây tắc ruột, làm rùa có cảm giác no giả, nổi bất thường và khó lặn. Một nghiên cứu năm 2018 dựa trên mổ khám rùa biển chết ở Australia ước tính rằng một con rùa nuốt khoảng mười bốn mảnh nhựa có xác suất chết khoảng một nửa — một trong ít nghiên cứu cố gắng định lượng ngưỡng gây chết.
Với chim biển, một mô hình công bố năm 2015 ước tính phần lớn các loài chim biển đã từng nuốt nhựa, và tỷ lệ cá thể bị ảnh hưởng còn tăng. Chim non được bố mẹ mớm nhựa lẫn trong thức ăn. Hải cẩu, sư tử biển, chim biển cũng bị quấn cổ bởi vòng nhựa, dây đai đóng gói, khiến vết thương ngày càng siết chặt khi con vật lớn lên.
Còn vi nhựa — các hạt nhựa nhỏ dưới năm mi-li-mét — đã được tìm thấy ở gần như mọi nơi trong đại dương và trong rất nhiều loài. Tác động của vi nhựa lên sức khoẻ sinh vật biển đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm, nhưng hậu quả ở cấp quần thể ngoài tự nhiên vẫn là câu hỏi nghiên cứu mở. Phân biệt điều này không phải để xem nhẹ vi nhựa, mà để không nói quá điều khoa học chưa chứng minh.
So sánh ba mối đe doạ: tác động và mức bằng chứng
Bảng dưới là cách nhìn tổng hợp từ các tài liệu khoa học được dẫn rộng rãi; mức độ có thể khác theo loài và vùng biển.
| Mối đe doạ | Nhóm loài chịu ảnh hưởng nặng | Cơ chế chính | Mức bằng chứng về tác động lên quần thể |
|---|---|---|---|
| Đánh bắt không chủ đích | Cá heo, dugong, rùa biển, cá mập, cá đuối, chim hải âu | Chết đuối, mắc câu, bị kéo lên tàu | Mạnh: nhiều trường hợp suy giảm quần thể được ghi nhận trực tiếp |
| Lưới ma và ngư cụ bị bỏ | Rùa biển, thú biển, cá, cua, chim lặn | Quấn, chết đuối, kẹt trong lồng | Trung bình: tác động cục bộ rõ, quy mô toàn cầu khó đo |
| Rác nhựa lớn | Rùa biển, chim biển, thú biển | Nuốt nhầm, tắc ruột, quấn cổ | Trung bình: chết cá thể rõ, tác động quần thể đang định lượng |
| Vi nhựa | Gần như mọi loài | Nuốt vào, có thể mang theo hoá chất | Còn hạn chế: tác động trong phòng thí nghiệm có, ngoài tự nhiên chưa rõ |
Bảng này không xếp hạng mối nào "quan trọng hơn" theo nghĩa đạo đức. Nó chỉ cho thấy: nếu mục tiêu là cứu một quần thể cá heo ven bờ hay rùa biển đang suy giảm, ưu tiên số một gần như luôn là giảm chết trong ngư cụ. Giảm rác nhựa là việc cần làm song song, có lợi cho cả hệ sinh thái lẫn con người.
Đọc một bãi rác biển như nhà khoa học
Các chương trình giám sát rác bãi biển trên thế giới dùng những quy trình chuẩn hoá khá giống nhau. Bạn có thể áp dụng phiên bản đơn giản khi tham gia dọn bãi, để việc nhặt rác cũng sinh ra dữ liệu:
- Chọn một đoạn bãi cố định, chẳng hạn một trăm mét dọc bờ, và dọn cùng đoạn đó định kỳ — mỗi tháng hoặc mỗi mùa — để so sánh theo thời gian.
- Phân loại theo nhóm thay vì chỉ cân tổng: ngư cụ (lưới, dây, phao, lồng), bao bì thực phẩm, chai lọ, túi ni-lông, xốp, mảnh nhựa không rõ nguồn.
- Đếm số món trong từng nhóm, ghi thêm thứ đặc biệt như vòng nhựa, dây đai, lưới có sinh vật mắc kẹt.
- Ghi chú nguồn gốc có thể: rác sinh hoạt từ chính bãi, rác trôi từ sông, ngư cụ từ tàu cá, rác có nhãn nước ngoài trôi dạt xa.
- Chia sẻ kết quả với ban quản lý bãi biển, khu bảo tồn biển hoặc nhóm môi trường địa phương.
Phân loại cho biết nên tác động vào đâu: một bãi đầy ngư cụ cần làm việc với cảng cá và ngư dân; một bãi đầy bao bì thực phẩm cần làm việc với hàng quán và hệ thống thu gom; một bãi nhiều rác trôi từ sông cần nhìn ngược lên thượng nguồn. Cùng một buổi dọn bãi, nhưng có dữ liệu thì có thể thay đổi được nguồn rác chứ không chỉ dọn mãi phần ngọn.
Những giải pháp đã được chứng minh
Thiết bị thoát rùa trong lưới kéo tôm. Đó là một tấm lưới chắn có khe thoát gắn trong lưới kéo, cho tôm đi qua vào túi lưới nhưng đẩy rùa ra ngoài. Mỹ bắt buộc dùng thiết bị này với tàu kéo tôm từ khoảng cuối thập niên 1980 – đầu thập niên 1990, và các đánh giá cho thấy nó giảm mạnh số rùa chết nếu được lắp và dùng đúng.
Lưỡi câu tròn và mồi phù hợp. Đổi lưỡi câu chữ J sang lưỡi câu tròn trong nghề câu vàng giúp giảm số rùa nuốt sâu lưỡi câu, tăng khả năng sống khi được gỡ thả.
Dây xua chim và thả câu ban đêm. Với nghề câu vàng ở vùng có hải âu, dây có dải màu bay phía sau tàu, thả câu ban đêm và buộc chì để lưỡi câu chìm nhanh đã giảm đáng kể số chim chết.
Đánh dấu và thu hồi ngư cụ. Đánh dấu chủ sở hữu ngư cụ, khuyến khích báo cáo ngư cụ bị mất, có điểm thu gom lưới cũ ở cảng, và tổ chức thu hồi lưới ma ở các rạn san hô. Các hướng dẫn quốc tế về đánh dấu ngư cụ đã được FAO xây dựng.
Khoanh vùng và theo mùa. Hạn chế ngư cụ nguy hiểm ở nơi và mùa có loài nhạy cảm tập trung là biện pháp có hiệu quả cao nhất, nhưng cũng khó thực hiện nhất vì đụng tới sinh kế — cần đi kèm hỗ trợ ngư dân.
Việt Nam và việc mỗi người làm được
Việt Nam có đội tàu cá ven bờ đông đảo, dùng nhiều lưới rê, lưới kéo, lồng bẫy — đúng những ngư cụ gắn với đánh bắt không chủ đích và lưới ma. Về rác nhựa, một nghiên cứu được dẫn rộng rãi của Jambeck và cộng sự trên tạp chí Science năm 2015 xếp Việt Nam vào nhóm các nước có lượng rác nhựa không được quản lý tốt có thể trôi ra biển lớn nhất, chủ yếu do hệ thống thu gom, xử lý rác chưa theo kịp tốc độ đô thị hoá. Đó là vấn đề hạ tầng chung, không phải lỗi của một cộng đồng nào.
Những năm gần đây đã có nhiều chuyển động: các chiến dịch thu gom rác bãi biển, các chương trình thu hồi lưới cũ ở cảng cá, các khu bảo tồn biển tổ chức lặn gỡ lưới ma trên rạn san hô, và các quy định hạn chế nhựa dùng một lần ở nhiều địa phương, điểm du lịch biển đảo.
Ở mức cá nhân, những việc có ý nghĩa nhất là: giảm nhựa dùng một lần, nhất là khi đi biển, ra đảo; mang rác về bờ khi đi tàu, câu cá, lặn; khi nhặt rác bãi biển, cắt nhỏ vòng nhựa, dây đai trước khi bỏ để chúng không thành bẫy; báo lưới ma nhìn thấy trên rạn hoặc trôi dạt cho ban quản lý khu bảo tồn biển, thay vì tự lặn gỡ khi không có kinh nghiệm; và khi mua hải sản, ưu tiên nguồn có thông tin về cách đánh bắt. Không có việc nào trong số đó tự nó giải quyết được vấn đề, nhưng cộng lại, chúng thay đổi được thói quen của cả một vùng biển.
Câu hỏi thường gặp
Lưới ma tồn tại bao lâu dưới biển?
Tuỳ chất liệu, độ sâu, ánh sáng và dòng chảy. Lưới sợi tổng hợp có thể tồn tại nhiều năm đến hàng chục năm; khả năng "đánh bắt" của nó thường giảm dần khi bị sinh vật bám, xẹp xuống hoặc vùi lấp, nhưng có thể phục hồi khi lưới bị dòng chảy kéo ra. Vì vậy thu hồi sớm có giá trị lớn.
Ngư cụ phân huỷ sinh học có giải quyết được lưới ma không?
Lưới làm từ vật liệu phân huỷ sinh học đang được thử nghiệm ở một số nước. Kết quả ban đầu cho thấy có thể giảm thời gian lưới ma tồn tại, nhưng hiệu quả đánh bắt, độ bền và giá thành vẫn là trở ngại. Đây là hướng hứa hẹn, chưa phải giải pháp sẵn sàng thay thế rộng rãi.
Vì sao rùa biển nuốt túi ni-lông?
Một giả thuyết phổ biến là túi ni-lông trôi trong nước trông giống sứa, thức ăn của nhiều loài rùa. Ngoài hình dạng, nhựa lâu ngày trong biển bị vi sinh vật bám có thể mang mùi giống thức ăn. Rùa cũng có xu hướng nuốt những gì trôi nổi trên đường đi, nhất là rùa non.
Ống hút nhựa có phải là vấn đề lớn nhất không?
Ống hút trở thành biểu tượng sau một đoạn video về rùa biển, nhưng về khối lượng, chúng chỉ là phần rất nhỏ của rác nhựa đại dương. Ngư cụ, túi, chai, bao bì chiếm phần lớn hơn nhiều. Bỏ ống hút nhựa vẫn là việc tốt, chỉ đừng coi đó là toàn bộ giải pháp.
Nếu thấy rùa biển hoặc cá heo mắc lưới ở bãi biển thì làm gì?
Hãy báo ngay cho kiểm ngư, biên phòng, ban quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền địa phương, giữ đám đông tránh xa và che nắng cho con vật nếu an toàn. Gỡ lưới cho động vật lớn cần người có nghiệp vụ cứu hộ để tránh làm nó bị thương thêm và để bảo đảm an toàn cho chính bạn.
Ăn hải sản có làm tăng lưới ma và đánh bắt nhầm không?
Không phải mọi hải sản đều như nhau. Tác động phụ thuộc vào ngư cụ, vùng đánh bắt và cách quản lý. Hỏi rõ nguồn gốc, ưu tiên những sản phẩm có thông tin minh bạch về cách khai thác, và tránh các loài được biết là nguy cấp là cách người tiêu dùng góp phần tạo áp lực cho nghề cá có trách nhiệm.