Vùng biển Việt Nam có nhiều loài cá heo, từ những đàn cá heo mũi chai, cá heo xoay sống ngoài khơi đến những loài ven bờ như cá heo lưng gù Ấn Độ – Thái Bình Dương (Sousa chinensis), cá heo không vây (Neophocaena phocaenoides) và cá heo Irrawaddy (Orcaella brevirostris) — loài có thể sống cả ở cửa sông và sông lớn. Ba loài ven bờ này đều nằm trong các bậc bị đe doạ của Danh lục Đỏ IUCN.
Mối đe doạ lớn nhất với cá heo ở Việt Nam, cũng như trên thế giới, không phải săn bắt có chủ đích mà là chết trong lưới, đặc biệt là lưới rê. Cá heo thở bằng phổi; mắc lưới dưới nước vài phút là chết đuối. Loài nào càng sống gần bờ, gần cửa sông, càng chồng lấn với nơi ngư dân thả lưới.
Bài này giới thiệu các loài cá heo đã được ghi nhận, loài nào đáng lo nhất, cơ chế khiến lưới trở thành bẫy chết người với cá heo và những gì đã được chứng minh là giảm được tử vong.
Cá heo là thú biển, không phải cá
Cá heo thuộc bộ Cá voi (Cetacea), là thú có vú: thở bằng phổi qua lỗ thở trên đỉnh đầu, máu nóng, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Tổ tiên của bộ Cá voi là thú có móng sống trên cạn; phân tích phân tử cho thấy họ hàng gần nhất còn sống của cá voi, cá heo là hà mã. Chữ "cá" trong tên tiếng Việt chỉ là thói quen gọi theo hình dáng.
Phần lớn cá heo săn mồi bằng định vị tiếng vang: phát ra chuỗi tiếng "lách cách" tần số cao, nghe tiếng dội lại để biết vị trí, kích thước và cả cấu trúc bên trong của vật phía trước. Đây là giác quan cực kỳ tinh nhạy, nhưng lại có một điểm mù chết người: sợi lưới cước mảnh phản xạ âm rất yếu, cá heo có thể không "thấy" lưới hoặc thấy quá muộn, nhất là khi đang mải đuổi cá bị lưới gom lại.
Cá heo sống theo đàn, có quan hệ xã hội phức tạp, con non theo mẹ nhiều năm. Hầu hết loài trưởng thành sau nhiều năm và đẻ mỗi lần một con, cách nhau vài năm. Giống như rùa biển và dugong, đây là kiểu sinh học khiến quần thể rất khó bù lại những cá thể trưởng thành chết vì con người.
Một số loài cá heo được ghi nhận ở vùng biển Việt Nam
Danh sách dưới đây không đầy đủ; bậc IUCN là bậc toàn cầu theo các đánh giá gần nhất được tài liệu bảo tồn dẫn, cần tra lại khi trích dẫn chính thức.
| Loài | Môi trường điển hình | Bậc IUCN toàn cầu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cá heo Irrawaddy (Orcaella brevirostris) | Ven bờ, cửa sông, sông lớn | Nguy cấp (EN) | Đầu tròn, không có mỏ; quần thể sông Mê Kông bị đánh giá riêng là cực kỳ nguy cấp |
| Cá heo lưng gù Ấn Độ – Thái Bình Dương (Sousa chinensis) | Ven bờ nông, gần cửa sông | Sắp nguy cấp (VU) | Con trưởng thành có thể ửng hồng, trắng xám |
| Cá heo không vây (Neophocaena phocaenoides) | Ven bờ nông, đáy bùn | Sắp nguy cấp (VU) | Không có vây lưng, chỉ có gờ thấp; dễ mắc lưới đáy |
| Cá heo mũi chai (Tursiops spp.) | Ven bờ đến ngoài khơi | Tuỳ loài, phần lớn ít lo ngại hơn | Loài quen thuộc nhất trong phim ảnh |
| Cá heo xoay, cá heo đốm, cá heo Fraser… | Ngoài khơi | Phần lớn ít lo ngại (LC) | Đi đàn lớn, ít được nghiên cứu ở Việt Nam |
Điểm cần thấy là bậc nguy cấp tỷ lệ thuận với độ gần bờ. Ba loài ven bờ, sống nơi con người đánh cá, xả thải, nạo vét và chạy tàu dày đặc nhất, đều bị đe doạ; các loài ngoài khơi đi đàn lớn thì nhìn chung ít lo ngại hơn, dù dữ liệu về chúng ở Biển Đông còn mỏng.
Cá heo Irrawaddy: loài sống được cả ở sông
Cá heo Irrawaddy dễ nhận nhờ cái đầu tròn không có mỏ, vây lưng nhỏ hình tam giác cùn, thân xám nhạt. Loài này phân bố ven bờ từ vịnh Bengal qua Đông Nam Á tới bắc Australia, và có vài quần thể sống hẳn trong sông và hồ: sông Irrawaddy ở Myanmar, sông Mahakam ở Indonesia, hồ Chilika ở Ấn Độ, và sông Mê Kông.
Quần thể sông Mê Kông hiện sống chủ yếu ở một đoạn sông thuộc Campuchia gần biên giới Lào, nơi có những vực sâu mùa khô. Các cuộc đếm gần đây chỉ ghi nhận khoảng dưới một trăm cá thể, và IUCN đánh giá riêng quần thể này ở mức cực kỳ nguy cấp. Nguyên nhân suy giảm được nêu nhiều nhất là lưới rê, đánh bắt bằng chất nổ và xung điện trong quá khứ, cùng với thay đổi dòng chảy do đập và khai thác cát. Ở phía Việt Nam, cá heo Irrawaddy chủ yếu được ghi nhận ở vùng ven biển và cửa sông phía Nam, có cả các ghi nhận ven bờ Kiên Giang (nay thuộc An Giang).
Câu chuyện cá heo Irrawaddy sông Mê Kông có một bài học rõ: một quần thể sông bị giới hạn trong một đoạn ngắn không có chỗ dự phòng, và mọi thay đổi trên dòng chính — một con đập, một bãi khai thác cát, một mùa lưới dày — đều tác động trực tiếp. Đây cũng chính là con đường mà cá heo sông Dương Tử đã đi trước khi được tuyên bố "tuyệt chủng chức năng", câu chuyện được kể ở chuyên mục loài đã tuyệt chủng.
Vì sao lưới rê là mối đe doạ số một
Lưới rê vô hình với cả mắt lẫn sóng âm. Lưới rê là tấm lưới mảnh thả đứng trong nước, cá lao vào và mắc mang. Sợi cước mảnh phản xạ rất ít âm thanh, nên ngay cả hệ định vị tiếng vang tinh vi của cá heo cũng có thể không nhận ra kịp.
Lưới đặt đúng nơi cá heo kiếm ăn. Ngư dân thả lưới ở nơi có cá; cá heo cũng đến đó vì có cá. Chồng lấn không gian này là lý do bản chất, không phải do ngư dân cố ý.
Mắc một lần là đủ chết. Cá heo vướng lưới hoảng loạn, quẫy mạnh, tiêu hao ô-xy nhanh và chết đuối trong vài phút nếu không ngoi lên được.
Quy mô toàn cầu. Một tổng hợp thường được dẫn của Read và cộng sự năm 2006 ước tính đánh bắt không chủ đích giết hàng trăm nghìn cá voi, cá heo mỗi năm trên thế giới, phần lớn trong lưới rê. Đây là ước tính có biên độ lớn, nhưng đủ để giới nghiên cứu coi đánh bắt không chủ đích là mối đe doạ hàng đầu với nhóm thú biển này.
Với quần thể nhỏ, vài con là nhiều. Nhiều quần thể cá heo ven bờ chỉ có vài chục đến vài trăm cá thể. Mất vài con trưởng thành mỗi năm đã đủ để quần thể suy giảm, như trường hợp vaquita ở vịnh California cho thấy.
Những hiểu lầm hay gặp về cá heo
"Cá heo luôn cứu người đuối nước." Có những câu chuyện được kể lại, nhưng đó là giai thoại, không phải tập tính đã được chứng minh. Cá heo là động vật hoang dã lớn, có thể cắn hoặc húc khi bị quấy rối. Bơi theo hay chạm vào cá heo hoang dã không an toàn cho cả người lẫn con vật.
"Cá heo trong bể biểu diễn trông vui vẻ là chúng sống tốt." Khuôn mặt "cười" của cá heo là hình dạng cố định của hàm, không phải biểu cảm. Đánh giá phúc lợi của cá heo nuôi nhốt là chủ đề còn tranh luận giữa các nhà khoa học, các cơ sở và các nhóm bảo vệ động vật.
"Ăn thịt cá heo không sao vì loài ngoài khơi còn nhiều." Ở Việt Nam, săn bắt, giết, mua bán cá heo vi phạm quy định bảo vệ loài thuỷ sản nguy cấp và thú biển. Hơn nữa, thịt thú biển ở bậc cao chuỗi thức ăn có thể tích luỹ thuỷ ngân và chất ô nhiễm.
"Cá heo mắc cạn thì đẩy ngay ra biển là cứu được." Một con cá heo mắc cạn thường đang ốm, bị thương hoặc kiệt sức; đẩy ra ngay có thể khiến nó dạt vào lại hoặc chết ngoài khơi. Cách tiếp cận đúng là báo cho cơ quan chức năng và người có nghiệp vụ cứu hộ, giữ người xem tránh xa. Kỹ thuật xử lý cụ thể thuộc lĩnh vực cứu hộ động vật.
Những gì đã được chứng minh giảm được cá heo chết trong lưới
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một giải pháp duy nhất, nhưng có những công cụ đã được thử nghiệm nghiêm túc:
- Khoanh vùng và theo mùa: cấm hoặc hạn chế lưới rê ở vùng và mùa cá heo tập trung; đây là biện pháp có bằng chứng mạnh nhất.
- Thiết bị phát âm trên lưới: loại thiết bị phát tín hiệu âm thanh gắn trên lưới đã được chứng minh giảm đáng kể việc mắc lưới của một số loài, như cá heo cảng ở biển Bắc; hiệu quả với từng loài và từng vùng phải thử riêng.
- Đổi ngư cụ: chuyển từ lưới rê sang lồng bẫy, câu tay hoặc ngư cụ khác ở vùng nhạy cảm, kèm hỗ trợ ngư dân trong giai đoạn chuyển đổi.
- Quan sát viên và báo cáo: ghi nhận cá heo mắc lưới trên tàu cá giúp biết tỷ lệ thật; không có dữ liệu thì không biết đang mất bao nhiêu.
- Thu hồi lưới bỏ trôi: lưới bị bỏ hoặc trôi mất tiếp tục giết thú biển nhiều năm — chủ đề của bài riêng về lưới ma.
Điểm chung của các trường hợp thành công là có ngư dân tham gia từ đầu. Bảo tồn cá heo ở vùng ven bờ không thể làm "chống lại" cộng đồng đánh cá, vì chính họ là người ở trên mặt nước mỗi ngày.
Mỗi người có thể làm gì
Nếu đi tàu ra đảo và gặp đàn cá heo, hãy đề nghị tàu giảm tốc, không lao thẳng vào đàn, không vây đàn từ nhiều phía, giữ khoảng cách và để cá heo tự quyết định tiến lại hay bỏ đi. Đừng bơi xuống nước để "bơi cùng cá heo" ở nơi không có quy định, và không cho cá heo hoang dã ăn — việc cho ăn làm chúng quen lại gần tàu, tăng nguy cơ bị chân vịt chém hoặc mắc lưới.
Khi chụp ảnh hay quay phim cá heo, ghi lại thời gian, khu vực (ở mức chung) và gửi cho các nhóm nghiên cứu, ban quản lý khu bảo tồn biển nếu có. Ảnh vây lưng của cá heo có thể giúp nhận dạng từng cá thể — dữ liệu khoa học công dân rất có giá trị khi các khảo sát chính quy còn thưa.
Ở trên bờ, việc thiết thực nhất là không mua sản phẩm từ thú biển, chọn hải sản từ nguồn đánh bắt có trách nhiệm khi có thông tin, và ủng hộ các quy định về vùng cấm lưới rê dù chúng có thể làm giá cá ven bờ tăng nhẹ. Một con cá heo trưởng thành sống sót là nhiều năm sinh sản nữa cho một quần thể vốn đã nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cá heo ở Việt Nam có thường gặp không?
Cá heo ngoài khơi đi đàn lớn đôi khi được ngư dân và hành khách tàu ra đảo gặp. Các loài ven bờ như cá heo lưng gù, cá heo không vây và cá heo Irrawaddy hiếm gặp hơn nhiều và ít được nghiên cứu. Dữ liệu chính thức về phân bố cá heo ở Việt Nam còn thiếu, chủ yếu đến từ ghi nhận rời rạc.
Cá heo Irrawaddy khác cá heo mũi chai thế nào?
Cá heo Irrawaddy có đầu tròn, không có mỏ, vây lưng nhỏ và cùn, thân nhỏ hơn, thường sống ven bờ, cửa sông, sông lớn. Cá heo mũi chai có mỏ rõ, vây lưng cao cong, thân to và sống cả ven bờ lẫn ngoài khơi. Nhìn hình đầu là phân biệt được.
Có loài cá heo nào sống ở sông Việt Nam không?
Cá heo Irrawaddy có thể vào sông lớn, và quần thể sông Mê Kông sống chủ yếu ở đoạn thuộc Campuchia. Phần sông thuộc Việt Nam hiếm có ghi nhận gần đây. Các loài cá heo sông chuyên biệt như cá heo sông Hằng hay baiji không phân bố ở Việt Nam.
Vì sao cá heo ven bờ ít được nghiên cứu ở Việt Nam?
Khảo sát thú biển cần tàu, thiết bị âm học, nhân lực được đào tạo và thời gian dài, trong khi cá heo ven bờ thường ít, khó thấy và nhút nhát. Nhiều hiểu biết hiện nay đến từ phỏng vấn ngư dân và cá thể chết dạt bờ. Đây là khoảng trống mà các nhóm nghiên cứu trong nước đang dần lấp.
Tiếng ồn tàu thuyền có ảnh hưởng tới cá heo không?
Có bằng chứng cho thấy tiếng ồn dưới nước từ tàu, nạo vét, khảo sát địa chấn làm thay đổi hành vi giao tiếp và kiếm ăn của nhiều loài cá voi, cá heo, buộc chúng kêu to hơn hoặc rời khu vực. Mức độ ảnh hưởng tới quần thể thì còn đang nghiên cứu và khác nhau theo loài.
Cá heo có được pháp luật Việt Nam bảo vệ không?
Có. Các loài cá heo và thú biển nói chung thuộc diện loài thuỷ sản được bảo vệ, có loài nằm trong danh mục nguy cấp, quý, hiếm. Săn bắt, giết, mua bán, nuôi nhốt trái phép đều bị xử lý. Mức độ cụ thể theo từng loài cần tra văn bản pháp luật hiện hành.