Để tra tình trạng bảo tồn của một loài, cần đi qua bốn nguồn theo thứ tự: tìm đúng tên khoa học của loài; tra Danh lục Đỏ IUCN để biết bậc nguy cơ toàn cầu; tra phụ lục CITES để biết chế độ buôn bán quốc tế; rồi tra Sách Đỏ Việt Nam và danh mục pháp lý trong nước để biết tình trạng và chế độ bảo vệ ở Việt Nam. Mỗi nguồn trả lời một câu hỏi khác nhau, và một câu trả lời đầy đủ thường cần cả bốn.
Hướng dẫn dưới đây dành cho học sinh làm bài, giáo viên soạn tiết học, người viết bài truyền thông, hay đơn giản là người vừa thấy một con vật lạ và muốn biết nó có quý hiếm không. Không cần phần mềm trả phí nào; mọi nguồn chính đều tra miễn phí. Điều cần là biết tra đúng tên và đọc đúng từng dòng.
Bước một: tìm đúng tên khoa học
Tên tiếng Việt là điểm xuất phát tệ nhất cho việc tra cứu. Một loài có thể có nhiều tên địa phương, còn một tên địa phương có thể chỉ chung nhiều loài. “Rùa núi vàng”, “gà lôi”, “trắc”, “lan hài” đều là tên gọi trỏ tới nhiều loài khác nhau với tình trạng bảo tồn khác nhau. Tên tiếng Anh cũng không ổn định hơn bao nhiêu.
Tên khoa học gồm hai phần in nghiêng — tên chi viết hoa và tên loài viết thường, như Manis javanica — là chìa khoá chung của mọi cơ sở dữ liệu. Để tìm, có thể bắt đầu từ Sách Đỏ, sách giáo khoa, tài liệu của vườn quốc gia, hoặc các cơ sở dữ liệu phân loại quốc tế, nơi mỗi loài có tên chính thức và danh sách tên đồng nghĩa.
Bẫy hay gặp là tên đồng nghĩa và tên cũ. Khi phân loại thay đổi, một loài có thể bị chuyển chi hoặc bị tách làm hai, và tên trong tài liệu cũ không còn là tên đang dùng. Ví dụ, nhiều loài ếch trước đây được xếp chung trong chi Rana nay đã được chuyển sang các chi khác như Odorrana hay Hylarana; tra theo tên cũ có thể không ra kết quả, hoặc ra một đánh giá đã lỗi thời. Hầu hết cơ sở dữ liệu lớn tự chuyển hướng từ tên đồng nghĩa sang tên đang dùng, nhưng nên kiểm tra để chắc mình đang đọc đúng loài.
Bước hai: đọc trang đánh giá trên Danh lục Đỏ
Bậc và năm đánh giá. Đây là hai dòng phải ghi cùng nhau. “Cực kỳ nguy cấp” không đi kèm năm là trích dẫn thiếu, vì bậc có thể đã thay đổi. Nếu năm đánh giá đã quá mười năm, nên ghi chú rằng đánh giá cần được cập nhật.
Chuỗi mã tiêu chí. Chuỗi như “A2cd” hay “B1ab(iii)” cho biết loài bị xếp vì suy giảm nhanh, vì vùng sống hẹp hay vì quần thể nhỏ. Đọc được chuỗi này là hiểu được câu chuyện của loài thay vì chỉ biết nhãn.
Xu hướng quần thể. Tăng, giảm, ổn định hay chưa rõ. Một loài EN đang tăng và một loài EN đang giảm là hai câu chuyện rất khác nhau.
Phạm vi địa lý và mối đe doạ. Danh sách các nước có loài, các mối đe doạ được xếp theo bộ phân loại chuẩn của IUCN, và các biện pháp bảo tồn đã có hoặc cần có. Với một số loài nhạy cảm, bản đồ phân bố chi tiết có thể bị hạn chế để tránh lộ vị trí cho người săn bắt.
Phần lý do đổi bậc và tài liệu tham khảo. Nếu loài vừa đổi bậc, trang ghi rõ lý do là thay đổi thật hay do dữ liệu mới, phân loại mới. Danh mục tài liệu tham khảo ở cuối là nơi tìm nguồn gốc của các con số, rất hữu ích khi cần viết sâu.
Bước ba: tra phụ lục CITES
Danh lục Đỏ không cho biết loài có bị kiểm soát buôn bán quốc tế hay không. Để biết điều đó, tra phụ lục CITES. Ban Thư ký CITES công bố bản phụ lục hiện hành, và có cơ sở dữ liệu tra theo tên loài do Ban Thư ký phối hợp với Trung tâm Giám sát Bảo tồn Thế giới của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc vận hành. Kết quả cho biết loài thuộc Phụ lục I, II, III hay không thuộc phụ lục nào, từ năm nào, và có ghi chú đặc biệt nào không.
Ba điều cần chú ý khi đọc. Thứ nhất, phụ lục có thể áp dụng ở cấp chi hay họ chứ không chỉ cấp loài: nếu tra một loài lan không thấy tên riêng, có thể cả họ Lan đã nằm trong Phụ lục II. Thứ hai, có loài bị chia tách phụ lục theo quần thể địa lý, ví dụ quần thể ở nước này thuộc Phụ lục I, ở nước kia thuộc Phụ lục II. Thứ ba, nhiều mục có chú giải giới hạn phạm vi áp dụng — chỉ áp cho gỗ tròn, gỗ xẻ, hay chỉ cho một số dạng sản phẩm — nên đọc cả phần chú giải chứ không dừng ở số phụ lục.
Dữ liệu CITES cũng có số liệu buôn bán được báo cáo, hữu ích cho người làm nghiên cứu. Với bài viết phổ thông, chỉ cần ghi đúng phụ lục và năm loài được đưa vào hoặc chuyển phụ lục là đủ.
Bước bốn: Sách Đỏ Việt Nam và danh mục pháp lý
Với loài có ở Việt Nam, hai nguồn trong nước bổ sung cho hai nguồn quốc tế. Sách Đỏ Việt Nam cho biết bậc đánh giá ở phạm vi lãnh thổ, kèm mô tả, phân bố ở mức vùng, nguyên nhân suy giảm và đề xuất bảo tồn. Bản được trích dẫn rộng rãi nhất trong nhiều năm là bản 2007, gồm hai phần động vật và thực vật; trước khi dùng, nên kiểm tra xem đã có bản cập nhật chính thức mới hơn hay chưa, và luôn ghi rõ bản mình dùng.
Danh mục pháp lý là các danh sách ban hành kèm nghị định: danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ; danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý hiếm chia nhóm IA, IB, IIA, IIB; và danh mục loài thuỷ sản nguy cấp, quý hiếm. Văn bản tra trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật chính thức của nhà nước; điều quan trọng là kiểm tra văn bản còn hiệu lực hay đã bị sửa đổi, thay thế.
Cách làm thực tế: mở văn bản, dùng chức năng tìm kiếm với tên khoa học thay vì tên tiếng Việt, vì tên tiếng Việt trong danh mục có thể khác tên quen gọi. Nếu loài không có trong danh mục, ghi đúng như vậy — “chưa có trong danh mục theo văn bản năm…” — chứ không suy ra là loài không được bảo vệ, vì có thể có quy định chung khác áp dụng.
Bảng tổng hợp: nguồn nào trả lời câu hỏi nào
Sau khi tra đủ, có thể gom kết quả vào một bảng như dưới đây. Đây cũng là khung tốt cho một trang thuyết trình hay một phần của bài tập:
| Nguồn | Trả lời câu hỏi | Phạm vi | Ghi khi trích dẫn |
|---|---|---|---|
| Danh lục Đỏ IUCN | Nguy cơ tuyệt chủng cao đến đâu | Toàn cầu | Bậc, năm đánh giá, xu hướng |
| Phụ lục CITES | Buôn bán quốc tế bị kiểm soát thế nào | Giữa các nước | Số phụ lục, năm đưa vào, chú giải nếu có |
| Sách Đỏ Việt Nam | Nguy cơ ở phạm vi Việt Nam | Lãnh thổ Việt Nam | Bậc, năm xuất bản |
| Danh mục pháp lý trong nước | Được làm gì, cấm làm gì | Lãnh thổ Việt Nam | Nhóm, văn bản và năm ban hành |
Ví dụ cách viết một câu trích dẫn đủ ý: “Tê tê Java (Manis javanica) được IUCN xếp cực kỳ nguy cấp (CR) theo đánh giá năm …; loài thuộc Phụ lục I CITES từ năm 2016; ở Việt Nam, loài thuộc nhóm bị nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại theo danh mục hiện hành.” Chỗ để trống là năm mà người viết phải tự tra lại tại thời điểm viết, không chép từ bài khác.
Những lỗi hay gặp khi tra và trích
Chép bậc từ báo chí hoặc bài đăng mạng xã hội. Bài báo có thể đã cũ, dịch nhầm bậc, hoặc lẫn bậc toàn cầu với bậc trong nước. Luôn tra lại tận nguồn.
Lẫn loài với phân loài. Hổ Đông Dương là một quần thể thuộc loài hổ; Danh lục Đỏ đánh giá chính ở cấp loài. Viết “hổ Đông Dương được IUCN xếp EN” là chưa chính xác nếu bậc đó thuộc về cả loài hổ. Khi một phân loài có đánh giá riêng, cần ghi rõ.
Dùng tên tiếng Việt mơ hồ. “Trắc” có thể là nhiều loài thuộc chi Dalbergia, mỗi loài một tình trạng. Ghi tên khoa học kèm theo là cách duy nhất để người đọc kiểm tra lại được.
Bỏ qua năm. Mọi bậc, mọi phụ lục, mọi danh mục đều gắn với một thời điểm. Một trích dẫn không năm là một trích dẫn không kiểm tra được.
Chia sẻ vị trí chính xác. Khi tra xong và muốn kể về một loài hiếm mình đã gặp, đừng đăng toạ độ hay tên điểm cụ thể. Thông tin vị trí là thứ người săn bắt, người đào cây cần nhất.
Gợi ý cho giáo viên: biến việc tra cứu thành một tiết học
Các bước trong bài có thể dựng thành một hoạt động nhóm trong một tiết sinh học hay địa lý. Mỗi nhóm nhận một loài có ở Việt Nam — nên chọn những loài có câu chuyện rõ như tê tê, sao la, voọc, rùa biển, một loài lan hài hay một loài gỗ quý — và phải điền đủ bốn ô: bậc IUCN kèm năm, phụ lục CITES, bậc Sách Đỏ, nhóm pháp lý. Sau đó nhóm trình bày vì sao các ô giống hoặc khác nhau.
Phần thú vị nhất thường là chỗ các nguồn không khớp: loài có bậc cao trên Danh lục Đỏ nhưng chưa có trong danh mục pháp lý, hay loài ở phụ lục CITES dù không bị đe doạ. Giải thích được những chỗ lệch đó nghĩa là học sinh đã hiểu mỗi danh sách trả lời một câu hỏi khác nhau, điều mà học thuộc định nghĩa không làm được.
Một bước mở rộng là cho học sinh đọc phần “mối đe doạ” trên trang Danh lục Đỏ của loài và đề xuất một việc người dân địa phương có thể làm. Bài tập vì thế đi từ tra cứu sang suy nghĩ về hành động, mà không cần tới thực địa hay thiết bị gì ngoài một máy tính có mạng.
Chú ý khi giao bài: yêu cầu học sinh ghi nguồn và ngày tra cứu cho từng ô, không chấp nhận câu trả lời chép từ bài báo hay từ công cụ hỏi đáp tự động. Thói quen ghi nguồn hình thành từ những bài tập nhỏ như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Không tìm thấy loài trên Danh lục Đỏ thì có nghĩa là gì?
Có thể loài chưa được đánh giá (NE), có thể bạn đang dùng tên cũ hoặc tên đồng nghĩa, hoặc loài là một phân loài được đánh giá chung với loài. Hãy thử tra tên chi, kiểm tra tên đồng nghĩa trong cơ sở dữ liệu phân loại, rồi mới kết luận loài chưa được đánh giá.
Sách Đỏ Việt Nam có bản điện tử để tra không?
Bản in là nguồn chính thức. Một số thông tin từ Sách Đỏ được các viện nghiên cứu, vườn quốc gia và cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học trong nước đưa lên mạng, nhưng độ đầy đủ khác nhau. Khi trích dẫn cho bài nghiêm túc, nên dẫn theo bản in và ghi rõ năm xuất bản.
Tra cứu Danh lục Đỏ có cần tài khoản không?
Không cần để tra cứu và đọc trang đánh giá thông thường. Tài khoản chỉ cần khi muốn tải dữ liệu số lượng lớn hoặc dữ liệu không gian, và việc sử dụng dữ liệu đó phải theo điều khoản của IUCN, nhất là với mục đích thương mại.
Nếu Danh lục Đỏ và Sách Đỏ cho hai bậc khác nhau thì dùng bậc nào?
Dùng cả hai và nói rõ phạm vi. Bậc IUCN là toàn cầu, bậc Sách Đỏ là trong nước, và cả hai có thể cùng đúng. Nếu đề bài hỏi tình trạng ở Việt Nam, đặt Sách Đỏ lên trước; nếu hỏi tình trạng của loài nói chung, đặt Danh lục Đỏ lên trước.
Thấy một con vật lạ, làm sao biết nó có quý hiếm không?
Chụp ảnh từ xa, ghi thời gian và nơi chốn, không bắt hay chạm vào. Sau đó nhờ người có chuyên môn hoặc cộng đồng nhận dạng uy tín xác định loài, rồi tra theo các bước trong bài. Nếu là động vật bị thương hay mắc bẫy, báo kiểm lâm hoặc đơn vị cứu hộ thay vì tự xử lý.
Có thể dùng trí tuệ nhân tạo để tra bậc bảo tồn không?
Có thể dùng để gợi ý hướng tìm, nhưng không nên lấy câu trả lời làm nguồn. Các công cụ này có thể nhầm loài, trả bậc cũ hoặc tự tạo năm đánh giá. Bậc, phụ lục và nhóm pháp lý phải được kiểm tra trực tiếp ở nguồn gốc trước khi ghi vào bài.