Tuần tra bảo vệ rừng là việc đi rừng có kế hoạch để phát hiện và ngăn chặn những hoạt động gây hại: đặt bẫy, săn bắn, khai thác gỗ, lấn rừng, khai thác lâm sản trái phép. Ở Việt Nam, lực lượng chính là kiểm lâm, cùng với các tổ tuần tra của ban quản lý rừng đặc dụng và tổ tuần tra cộng đồng gồm người dân địa phương được tuyển và trả công.
Ở dãy Trường Sơn, việc chiếm nhiều thời gian và cứu nhiều sự sống nhất của các đội tuần tra là gỡ bẫy dây. Bẫy dây rẻ, dễ làm, đặt hàng loạt và giết không chọn lọc: con thú nào đi qua cũng mắc, từ cheo cheo, gà lôi đến loài cực hiếm như sao la. Nhiều nhà khoa học coi bẫy dây là mối đe doạ trực tiếp lớn nhất với thú và chim sống trên mặt đất ở vùng rừng Đông Dương hiện nay.
Một chuyến tuần tra gồm những gì
Một chuyến tuần tra điển hình kéo dài từ một ngày đến cả tuần, đội gồm vài người, mang lương thực, võng, thiết bị định vị và sổ ghi hoặc điện thoại cài phần mềm ghi dữ liệu. Tuyến đi được chọn theo kế hoạch: nơi từng phát hiện nhiều bẫy, dọc suối thú hay xuống uống, các lối mòn mới, vùng giáp ranh nơi người ngoài dễ vào.
Dọc đường, đội ghi lại mọi dấu hiệu: bẫy dây, lán trại tạm, gốc cây mới bị cưa, vỏ đạn, dấu vết thú hoang như phân, vết chân, vết cào. Bẫy được tháo và tiêu huỷ tại chỗ hoặc mang về. Khi gặp người vi phạm, đội lập biên bản theo thẩm quyền, thu giữ tang vật, chuyển hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền xử lý.
Lịch tuần tra không thể đều đặn và dễ đoán. Người đặt bẫy cũng quan sát, và nếu đội luôn đi một tuyến vào cùng một ngày trong tuần thì phần rừng còn lại trở thành chỗ hở. Vì vậy các ban quản lý thường đổi tuyến, đổi thời gian, kết hợp tuần tra dài ngày ở vùng sâu với tuần tra ngắn ở cửa rừng, và phối hợp với các lực lượng khác khi có tin báo.
Phần ít người nghĩ tới là ghi dữ liệu. Một chuyến tuần tra không ghi lại được gì thì chỉ bảo vệ được vài cây số trong vài ngày. Một chuyến ghi chép tốt thì góp vào bức tranh tổng thể để ban quản lý biết điểm nóng ở đâu, xu hướng tăng hay giảm, và nên đưa người đến đâu tháng sau.
Vì sao bẫy dây nguy hiểm đến vậy
Một chiếc bẫy dây chỉ là đoạn cáp thép, dây phanh xe máy hoặc dây ni lông buộc vào cành cây uốn cong, giấu dưới lớp lá. Chi phí gần như bằng không, một người có thể đặt hàng trăm chiếc trên một hàng rào cây chặn ngang lối thú đi. Bẫy bị bỏ quên vẫn tiếp tục bắt thú hàng tháng sau.
Bẫy không phân biệt loài. Người đặt bẫy có thể nhắm cheo cheo hay lợn rừng để bán, nhưng bẫy bắt cả voọc chà vá khi xuống đất, gà lôi, mang Trường Sơn, thỏ vằn, tê tê. Con thú mắc bẫy thường chết chậm, hoặc giật đứt bàn chân và chết sau vì nhiễm trùng. Những cá thể gấu, voi mất bàn chân ở Đông Nam Á là hậu quả của bẫy dây.
Bẫy dây còn khó trị vì tính kinh tế lệch hẳn về một phía. Người đặt mất vài phút và chút tiền dây cho một chiếc bẫy; đội tuần tra phải đi bộ hàng giờ trong rừng rậm, dò từng gốc cây để tìm ra nó. Ở những khu bẫy dày, đội gỡ xong một tuyến thì vài tuần sau tuyến đó lại có bẫy mới. Đây là lý do gỡ bẫy cần đi cùng răn đe và giảm nhu cầu, nếu không sẽ thành cuộc chạy đua mà phía bảo vệ luôn đi sau.
Hệ quả cộng dồn là hiện tượng "rừng trống": tán rừng vẫn xanh, ảnh vệ tinh không thấy mất rừng, nhưng thú cỡ vừa và lớn đã gần như biến mất. Bẫy ảnh ở nhiều khu bảo vệ vùng Trường Sơn ghi nhận rất ít thú lớn dù rừng còn tốt. Đây là lý do việc gỡ bẫy được coi là ưu tiên hàng đầu ở các khu bảo tồn miền Trung.
Dữ liệu tuần tra: từ cuốn sổ đến bản đồ điểm nóng
Ghi theo cấu trúc chung. Nhiều khu bảo vệ ở Việt Nam và Đông Nam Á dùng các công cụ như SMART (Spatial Monitoring and Reporting Tool), một phần mềm miễn phí để ghi tuyến đi, dấu hiệu vi phạm và quan sát thú theo cùng một mẫu. Nhờ vậy dữ liệu của nhiều đội, nhiều năm có thể gộp lại và so sánh.
Đo nỗ lực, không chỉ đo kết quả. Gỡ được một nghìn bẫy trong năm nghe nhiều, nhưng nếu số ngày tuần tra tăng gấp ba thì mật độ bẫy có thể đang giảm. Người phân tích thường quy về "số bẫy trên mỗi cây số tuần tra" để so sánh công bằng.
Chỉ ra nơi cần dồn sức. Bản đồ dấu hiệu vi phạm theo thời gian cho thấy điểm nóng di chuyển ra sao, giúp ban quản lý đưa đội đến đúng chỗ thay vì đi tuyến quen.
Giới hạn cần biết. Đội tuần tra chỉ thấy những gì nằm trên tuyến mình đi, và bẫy giấu kỹ thì dễ bị bỏ sót. Vì vậy số bẫy gỡ được là chỉ số về hoạt động, không phải số đếm chính xác tổng số bẫy trong rừng.
Tổ tuần tra cộng đồng: người địa phương bảo vệ rừng của mình
Ở nhiều khu bảo tồn miền Trung và Tây Nguyên, tổ tuần tra cộng đồng gồm người dân các thôn ven rừng, được tập huấn, trang bị và trả công, đi cùng hoặc phối hợp với kiểm lâm. Họ thuộc địa hình, biết lối mòn, nhận ra dấu hiệu bất thường mà người từ nơi khác đến dễ bỏ qua.
Mô hình này có thêm lợi ích là tạo thu nhập gắn với rừng còn nguyên, thay vì rừng bị khai thác. Nó cũng làm thay đổi cách nhìn: bảo vệ rừng không còn là việc của "người ngoài" mà là việc của chính làng.
Cũng cần nói thẳng rằng người đặt bẫy không phải lúc nào cũng là người nghèo ven rừng. Phần lớn động lực đến từ nhu cầu thịt rừng ở đô thị và chuỗi buôn bán phía sau. Đổ lỗi cho cộng đồng ven rừng vừa không công bằng vừa không giải quyết được gốc rễ.
Một nghề vất vả và có rủi ro thật
Tuần tra rừng nhiệt đới là công việc thể lực nặng: đi bộ dốc đá trơn, lội suối, ngủ võng nhiều đêm giữa rừng mưa, chịu vắt, sốt rét ở một số vùng, xa nhà hàng tuần. Ở nhiều nơi, trang bị còn thiếu và thu nhập của người tuần tra, nhất là thành viên tổ cộng đồng, không tương xứng với công sức.
Rủi ro không chỉ đến từ thiên nhiên. Trên thế giới, mỗi năm có những người làm công tác bảo vệ rừng thiệt mạng khi làm nhiệm vụ, một phần do va chạm với nhóm săn bắt hoặc khai thác trái phép có vũ trang. Ở Việt Nam cũng từng có những vụ người bảo vệ rừng bị tấn công khi ngăn chặn chặt phá.
Vì vậy các chương trình hỗ trợ ngày nay chú ý cả đến điều kiện làm việc: bảo hiểm, trang bị, tập huấn sơ cứu, chế độ nghỉ, và ghi nhận công khai. Một đội tuần tra kiệt sức, thiếu tiền và không được coi trọng thì khó giữ được rừng lâu dài, dù kế hoạch trên giấy tốt đến đâu.
Vì sao chỉ gỡ bẫy thôi chưa đủ
Gỡ bẫy là cầm máu. Muốn vết thương lành, cần xử lý nhiều tầng cùng lúc. Bảng dưới đây gom các tầng mà giới bảo tồn thường nhắc tới.
| Tầng | Việc cần làm | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Tại rừng | Tuần tra, gỡ bẫy, phá lán trại | Cứu ngay những cá thể đang bị đe doạ |
| Thực thi pháp luật | Xử lý nghiêm việc đặt bẫy, tàng trữ, vận chuyển động vật hoang dã | Bẫy rẻ đến mức gỡ không kịp nếu người đặt không bị răn đe |
| Thị trường | Giảm nhu cầu thịt rừng, kiểm tra nhà hàng, chợ | Không có người mua thì không có động lực đặt bẫy |
| Sinh kế | Hỗ trợ thu nhập thay thế, tuyển người địa phương bảo vệ rừng | Giảm áp lực từ những người cần tiền trước mắt |
| Dữ liệu | Giám sát bằng bẫy ảnh, phân tích dữ liệu tuần tra | Biết biện pháp nào có tác dụng để điều chỉnh |
Ở Việt Nam, việc săn bắt, mua bán loài nguy cấp, quý hiếm có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tuỳ loài và mức độ. Nguyên tắc chung là loài càng nguy cấp thì chế tài càng nặng; chi tiết khung xử lý nằm trong văn bản pháp luật hiện hành.
Mỗi người góp phần thế nào
Việc dễ nhất và có tác động lớn nhất với người sống ở thành phố là không ăn thịt thú rừng, không mua sản phẩm từ động vật hoang dã, kể cả khi được giới thiệu là "nuôi" hay "đặc sản vùng". Chuỗi cung ứng bẫy dây chạy ngược từ bàn ăn về đến khu rừng.
Khi đi rừng, gặp bẫy hoặc thú mắc bẫy, không nên tự tháo một con thú lớn đang hoảng loạn vì có thể bị thương; ghi nhớ vị trí tương đối và báo cho kiểm lâm hoặc ban quản lý gần nhất. Gặp nhà hàng, cửa hàng bày bán thú rừng, báo cho cơ quan chức năng địa phương. Những câu chuyện về người tuần tra rừng cũng đáng được kể nhiều hơn, vì công việc của họ vất vả, nguy hiểm và thường thầm lặng.
Với học sinh và giáo viên, dữ liệu tuần tra và câu chuyện bẫy dây là chất liệu tốt cho bài học về chuỗi nhân quả: từ một món ăn ở thành phố đến một chiếc bẫy trong rừng, rồi đến một loài vắng bóng trên ảnh bẫy ảnh. Hiểu chuỗi đó giúp thấy rằng bảo tồn không chỉ diễn ra trong rừng.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm lâm có quyền bắt giữ người săn bắt trái phép không?
Kiểm lâm có thẩm quyền kiểm tra, lập biên bản, tạm giữ tang vật và phương tiện, xử phạt vi phạm hành chính trong phạm vi được giao, và chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra khi có dấu hiệu tội phạm. Chi tiết thẩm quyền do văn bản pháp luật hiện hành quy định.
Bẫy dây bắt những loài nào?
Bẫy dây bắt hầu hết thú và chim sống trên mặt đất có cỡ từ con gà trở lên: cheo cheo, mang, lợn rừng, gà lôi, tê tê, cầy, gấu, thậm chí linh trưởng khi xuống đất. Vì không chọn lọc nên nó đặc biệt nguy hiểm với các loài hiếm có quần thể nhỏ.
Gặp thú mắc bẫy trong rừng nên làm gì?
Giữ khoảng cách, không tự tháo bẫy cho thú lớn hoặc thú đang hoảng vì có thể bị cắn hay cào. Ghi nhớ vị trí, chụp ảnh từ xa nếu được, rồi báo ngay cho kiểm lâm hoặc ban quản lý khu rừng để người có chuyên môn xử lý.
Rừng trống là gì?
Rừng trống là khu rừng mà cấu trúc thảm thực vật còn khá nguyên vẹn nhưng thú lớn và chim lớn đã bị săn bắt gần hết. Từ trên cao hay trên ảnh vệ tinh, khu rừng đó trông vẫn khoẻ, nhưng nhiều quá trình sinh thái như phát tán hạt đã bị suy yếu.
SMART là gì?
SMART là phần mềm miễn phí giúp ghi và phân tích dữ liệu tuần tra: tuyến đi, thời gian, dấu hiệu vi phạm, quan sát thú. Nó không tự bảo vệ rừng, nhưng giúp ban quản lý thấy bức tranh tổng thể và đánh giá xem nỗ lực tuần tra có hiệu quả hay không.
Tổ tuần tra cộng đồng có được trả lương không?
Ở các mô hình phổ biến, thành viên tổ tuần tra cộng đồng được trả công theo ngày hoặc theo hợp đồng từ ngân sách khu bảo vệ, chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng hoặc dự án hỗ trợ. Mức và cách trả khác nhau giữa các nơi.