Sếu đầu đỏ (Antigone antigone), còn gọi là sếu sarus, là loài chim biết bay cao nhất thế giới: con trưởng thành đứng cao tới khoảng một mét tám, sải cánh hơn hai mét. Ở Việt Nam, sếu đầu đỏ thuộc phân loài phương Đông (A. a. sharpii), về các đồng cỏ ngập theo mùa ở đồng bằng sông Cửu Long vào mùa khô, nổi tiếng nhất là ở Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp).
IUCN xếp sếu đầu đỏ ở bậc sắp nguy cấp (VU) trên phạm vi toàn cầu, nhưng phân loài ở Đông Dương suy giảm nặng hơn nhiều. Tràm Chim từng đón hàng trăm con mỗi mùa trong những năm cuối thế kỷ XX; những năm gần đây số sếu ghi nhận chỉ còn lác đác, có mùa gần như vắng bóng. Phần lớn sếu Đông Dương hiện sinh sản và trú đông ở Campuchia.
Câu chuyện sếu ở Tràm Chim là một bài học hiếm có về chuyện "bảo vệ" chưa đủ: một vườn quốc gia được lập ra vì sếu, nhưng cách quản lý nước có thể đã vô tình làm mất chính thứ sếu cần. Bài này kể lại câu chuyện đó, kèm những gì đã biết chắc và những gì còn tranh luận.
Sếu đầu đỏ là chim gì
Sếu đầu đỏ có bộ lông xám tro, phần da trần ở đầu và cổ trên màu đỏ tươi, chân dài màu hồng nhạt. Con đực và con cái trông gần giống nhau, con đực thường to hơn. Ngoài phân loài phương Đông, sếu đầu đỏ còn có phân loài ở tiểu lục địa Ấn Độ — nơi quần thể lớn nhất sống gần đồng ruộng và được người dân bảo vệ nhờ phong tục — và một phân loài ở miền bắc Australia.
Sếu sống theo cặp bền vững, nhiều cặp gắn bó nhiều năm. Hai con thường "song ca": đứng cạnh nhau, ngửa cổ, phát ra tiếng kêu vang xa phối hợp nhịp nhàng, vừa củng cố liên kết cặp vừa đánh dấu lãnh thổ. Những điệu nhảy của sếu — nhún, xoè cánh, nhảy lên — xuất hiện cả ngoài mùa sinh sản. Mỗi lứa thường chỉ một đến hai trứng, chim non theo bố mẹ nhiều tháng.
Một điểm dễ nhầm: sếu không phải cò, cũng không phải hạc trong tranh. Sếu bay với cổ duỗi thẳng, trong khi cò, diệc bay co cổ. Loài "sếu đầu đỏ" hay xuất hiện trong tranh Nhật Bản, Trung Quốc với bộ lông trắng và đỉnh đầu đỏ nhỏ là một loài khác, Grus japonensis, sống ở Đông Bắc Á và không có ở Việt Nam.
Một năm của sếu Đông Dương
Bảng tóm tắt chu kỳ năm theo các mô tả trong tài liệu nghiên cứu về sếu ở Campuchia và đồng bằng sông Cửu Long; thời điểm cụ thể thay đổi theo năm và theo lượng mưa.
| Thời gian | Sếu ở đâu, làm gì | Cần gì |
|---|---|---|
| Mùa mưa | Phần lớn ở vùng đồng bằng phía bắc Campuchia và vùng lân cận, làm tổ trên đồng cỏ, đầm nông | Đầm lầy yên tĩnh, ít người, không bị lấy trứng |
| Cuối mùa mưa, đầu mùa khô | Gia đình sếu di chuyển xuống các đồng ngập theo mùa ở hạ lưu Mê Kông | Đường bay an toàn, không bị bắt, không vướng đường dây điện |
| Giữa mùa khô | Kiếm ăn trên đồng cỏ năng nước nông ở Campuchia và đồng bằng sông Cửu Long, trong đó có Tràm Chim | Đồng cỏ năng mở, mực nước thấp vừa đủ để đào củ |
| Cuối mùa khô | Quay về vùng sinh sản | Nơi làm tổ còn nguyên vẹn khi mưa tới |
Điểm mấu chốt của bảng là cột cuối. Sếu không cần "nhiều nước"; sếu cần đồng cỏ ngập nông thay đổi theo mùa, nơi nước rút dần để lộ đất mềm có củ năng. Một vùng ngập sâu quanh năm hay một cánh rừng tràm dày đặc đều không phải nơi sếu kiếm ăn.
Tràm Chim: vườn quốc gia sinh ra vì sếu
Tràm Chim nằm ở vùng Đồng Tháp Mười, một trong những mảnh còn sót lại của vùng đất ngập nước rộng lớn từng trải dài ở hạ lưu Mê Kông. Sau chiến tranh, vào giữa thập niên 1980, địa phương khoanh vùng, đắp đê giữ nước để khôi phục rừng tràm và đồng ngập; không lâu sau đó, sếu đầu đỏ được ghi nhận quay lại với số lượng đáng kể. Sự kiện này thu hút sự chú ý của giới bảo tồn chim quốc tế và góp phần đưa Tràm Chim trở thành khu bảo tồn, rồi vườn quốc gia năm 1998.
Năm 2012, Tràm Chim được công nhận là khu Ramsar — vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế — và là khu Ramsar thứ hai nghìn của thế giới. Vườn còn là nơi sống của nhiều loài chim nước khác và những đồng cỏ năng, cỏ ống, lúa ma đặc trưng của Đồng Tháp Mười.
Trong những năm cuối thế kỷ XX, mỗi mùa khô Tràm Chim đón hàng trăm con sếu, có thời điểm được báo cáo trên dưới một nghìn con. Từ khoảng giữa những năm 2000, số lượng giảm rõ rệt; trong những mùa gần đây, chỉ có vài con hoặc không có con nào được ghi nhận. Con số chính xác từng năm khác nhau theo nguồn, nên khi trích dẫn bạn nên tra báo cáo của vườn quốc gia.
Sếu Đông Dương còn bao nhiêu và đếm bằng cách nào
Sếu được đếm chủ yếu vào mùa khô, khi chúng tụ về các bãi kiếm ăn và bãi ngủ đêm. Cách làm phổ biến là đếm đồng loạt vào cùng một buổi chiều ở nhiều bãi ngủ, lúc các gia đình sếu bay về, để giảm nguy cơ một con bị đếm hai lần ở hai nơi. Ngoài ra, người ta theo dõi số cặp có con non đi kèm — một chỉ số cho biết mùa sinh sản trước đó thành công đến đâu.
Theo các cuộc đếm khu vực trong những năm gần đây, quần thể sếu đầu đỏ ở Đông Dương được ước tính chỉ còn khoảng vài trăm con, phần lớn ở Campuchia, và xu hướng chung là giảm. Đây là ước tính có sai số: sếu di chuyển giữa các bãi theo mực nước, một số bãi ở xa khó tiếp cận, và kết quả có thể chênh lệch đáng kể giữa các năm chỉ vì thời tiết. Khi trích dẫn, nên ghi rõ năm và tổ chức thực hiện cuộc đếm.
So sánh với phân loài ở tiểu lục địa Ấn Độ — nơi quần thể lớn hơn nhiều và sếu sống ngay trên đồng ruộng cạnh người — cho thấy sếu không nhất thiết cần vùng hoang vu tuyệt đối. Chúng cần đất ngập nước còn hoạt động theo mùa và con người không săn bắt, không lấy trứng. Ở Đông Dương, cả hai điều kiện đó đều đang bị thử thách.
Vì sao sếu về Tràm Chim ít dần: các giả thuyết và bằng chứng
Quản lý nước làm mất đồng cỏ năng. Đây là giải thích được nhiều nhà sinh thái nhắc nhất. Để chống cháy rừng tràm mùa khô, nước được giữ cao kéo dài trong hệ thống đê bao. Mực nước cao làm đồng cỏ năng — nơi sếu đào củ — suy giảm, trong khi tràm và một số loài cây khác lan rộng. Các thử nghiệm điều chỉnh chế độ nước sau đó cho thấy đồng cỏ có thể phục hồi phần nào khi mô phỏng lại nhịp ngập – khô tự nhiên. Kỹ thuật phục hồi thuỷ văn đất ngập nước là một chủ đề riêng của ngành phục hồi sinh thái.
Loài ngoại lai xâm hại. Cây mai dương, một loài cây bụi gai gốc Trung Mỹ, xâm chiếm nhiều diện tích đất ngập nước ở đồng bằng sông Cửu Long, trong đó có Tràm Chim, làm mất không gian mở mà sếu cần.
Mất đồng cỏ ngoài vườn. Trên cả vùng hạ lưu Mê Kông, đồng cỏ ngập theo mùa bị chuyển thành ruộng lúa nhiều vụ, ao nuôi, vườn cây. Sếu mất các điểm dừng chân giữa vùng sinh sản và vùng kiếm ăn, khiến những vùng còn lại càng quan trọng.
Áp lực ở vùng sinh sản. Ở vùng làm tổ, trứng và chim non có thể bị lấy, nơi làm tổ bị chuyển đổi đất. Quần thể sinh ít con mỗi năm thì vài tổ mất đi cũng là nhiều.
Thuốc bảo vệ thực vật và đường dây điện. Sếu kiếm ăn gần đồng ruộng có thể nhiễm hoá chất qua thức ăn; va chạm đường dây điện là nguyên nhân chết được ghi nhận ở nhiều quần thể sếu trên thế giới. Mức độ tác động của hai yếu tố này với sếu Đông Dương chưa được định lượng rõ.
Đưa sếu trở lại: những gì đang được thử
Bài học đầu tiên được rút ra là một vùng đất ngập nước phải được quản lý theo nhịp mùa, không giữ cố định ở một trạng thái. Từ đó Tràm Chim đã điều chỉnh vận hành nước theo hướng gần tự nhiên hơn, kết hợp kiểm soát mai dương và theo dõi đồng cỏ.
Hướng thứ hai là nhân nuôi và tái thả. Thái Lan, nơi sếu đầu đỏ đã biến mất ngoài tự nhiên từ nhiều thập kỷ trước, đã nhân nuôi sếu và tái thả ở vùng đất ngập nước tỉnh Buriram từ đầu thập niên 2010, và ghi nhận sếu thả ra làm tổ, sinh sản ngoài tự nhiên. Đồng Tháp đã hợp tác với phía Thái Lan để xây dựng đề án nhân nuôi và tái thả sếu tại Tràm Chim. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy tái thả chỉ thành công khi nơi thả đã sẵn sàng: đủ đồng cỏ, ít quấy rối, có sự đồng thuận của người dân quanh vùng.
Hướng thứ ba là hợp tác với Campuchia, nơi giữ phần lớn quần thể còn lại. Bảo vệ tổ sếu ở vùng sinh sản và các đồng cỏ trú đông lớn ở Campuchia, cùng với việc giữ đồng cỏ ở phía Việt Nam, là hai nửa của cùng một bài toán. Sếu không biết biên giới; một kế hoạch bảo tồn chỉ có một nửa thì không đủ.
Nếu bạn muốn ngắm sếu hoặc giúp sếu
Sếu là loài rất nhạy với quấy rối; một chuyến đi chụp ảnh thiếu ý thức có thể khiến cả gia đình sếu bỏ bãi kiếm ăn. Vài nguyên tắc nên nhớ:
- Đi cùng người hướng dẫn của vườn và tuân theo khu vực được phép; không tự ý đi sâu vào đồng cỏ.
- Giữ khoảng cách xa, dùng ống nhòm, ống kính dài; không tiến lại gần để chụp cận cảnh.
- Không bay flycam gần đàn chim; tiếng và bóng của thiết bị bay khiến chim hoảng sợ.
- Không đăng vị trí chính xác nơi sếu đang đứng lên mạng xã hội trong mùa sếu về.
- Ghi nhận và chia sẻ dữ liệu: số lượng, thời gian, khu vực chung — gửi cho ban quản lý vườn hoặc các chương trình đếm chim có uy tín.
- Ủng hộ nông nghiệp thân thiện với đất ngập nước ở vùng đệm, như mô hình canh tác giữ lại đồng cỏ, giảm thuốc bảo vệ thực vật — những thứ giữ cho cả hệ sinh thái, không riêng sếu.
Sếu đầu đỏ ở Tràm Chim không phải câu chuyện đã kết thúc. Nó là một thử thách đang diễn ra: liệu con người có sửa được cách quản lý đất ngập nước đủ nhanh để loài chim cao nhất biết bay quay lại hay không.
Câu hỏi thường gặp
Sếu đầu đỏ có phải là loài hạc trong văn hoá Việt Nam không?
Không hẳn. Hình hạc trong trang trí truyền thống thường là hình chim cách điệu, mang dáng dấp các loài sếu, cò, diệc nói chung và chịu ảnh hưởng tranh Đông Á với loài Grus japonensis lông trắng. Sếu đầu đỏ ở Tràm Chim có lông xám, da đầu đỏ và là một loài cụ thể khác.
Sếu đầu đỏ ăn gì?
Ở đồng bằng sông Cửu Long, thức ăn chính của sếu trong mùa khô là củ năng và các phần dưới đất của cây cỏ ngập nước, chúng dùng mỏ khoẻ để đào. Sếu cũng ăn hạt, côn trùng, ốc, ếch nhái nhỏ. Chế độ ăn thay đổi theo mùa và nơi kiếm ăn.
Vì sao Tràm Chim không giữ sếu bằng cách thả thức ăn?
Cho sếu hoang dã ăn có thể giữ chúng ở lại ngắn hạn nhưng tạo ra phụ thuộc, tăng nguy cơ dịch bệnh khi chim tập trung, và không giải quyết gốc rễ là thiếu đồng cỏ tự nhiên. Các chuyên gia ưu tiên phục hồi sinh cảnh để sếu tự kiếm ăn được.
Sếu sống được bao lâu?
Trong điều kiện nuôi, sếu có thể sống vài chục năm; ngoài tự nhiên tuổi thọ thường ngắn hơn và khó xác định. Sếu trưởng thành muộn, vài năm tuổi mới bắt đầu sinh sản, mỗi năm chỉ nuôi được một đến hai con non. Vì thế mỗi cá thể trưởng thành đều có giá trị lớn với quần thể.
Ngoài Tràm Chim, sếu còn về đâu ở Việt Nam?
Sếu từng được ghi nhận ở một số đồng cỏ ngập nước khác của đồng bằng sông Cửu Long như khu vực Láng Sen và vùng đồng cỏ Phú Mỹ, nhưng số lượng cũng giảm mạnh. Các vùng này có chung đặc điểm đồng cỏ năng ngập theo mùa và đều chịu áp lực chuyển đổi đất.
Có nên nuôi sếu làm cảnh để bảo tồn không?
Không. Sếu đầu đỏ là loài được pháp luật bảo vệ, nuôi nhốt trái phép là vi phạm. Nhân nuôi bảo tồn chỉ có ý nghĩa khi do cơ sở chuyên môn thực hiện, có quản lý nguồn gen và có kế hoạch tái thả. Nuôi làm cảnh không đóng góp gì cho quần thể hoang dã.