Vaquita (Phocoena sinus) là loài cá heo chuột nhỏ nhất thế giới, dài chưa tới một mét rưỡi, chỉ sống ở phần cực bắc của vịnh California, Mexico — vùng phân bố hẹp nhất trong mọi loài thú biển. Theo đánh giá IUCN gần nhất, vaquita ở bậc cực kỳ nguy cấp. Các đợt khảo sát những năm gần đây chỉ quan sát được khoảng trên dưới mười cá thể.
Nguyên nhân gần như duy nhất là vaquita mắc lưới rê và chết đuối. Lưới được thả để bắt tôm, cá, và đặc biệt là cá totoaba — một loài cá lớn cũng nguy cấp, bị săn trái phép để lấy bóng cá (bong bóng bơi) bán sang một số thị trường châu Á. Vaquita không phải mục tiêu, nhưng cứ mỗi tấm lưới thả xuống là một nguy cơ. Điều đáng nói là các nhà khoa học vẫn cho rằng loài này có thể phục hồi, nếu lưới rê thật sự biến mất khỏi vùng sống của nó.
Vaquita là con gì
"Vaquita" trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "bò con". Loài này chỉ được mô tả khoa học năm 1958 từ hộp sọ tìm thấy trên bờ biển, và mãi nhiều năm sau mới có những quan sát cá thể sống đầy đủ. Vaquita có thân nhỏ, màu xám, vây lưng cao hình tam giác so với cơ thể, và đặc điểm dễ nhận nhất là vòng sẫm quanh mắt và mảng sẫm quanh môi, khiến khuôn mặt trông như đang "tô mắt kẻ môi".
Vaquita thuộc họ Cá heo chuột (Phocoenidae), khác với họ Cá heo đại dương chứa cá heo mũi chai quen thuộc. Họ hàng gần của nó là các loài cá heo chuột ở bờ biển Nam Mỹ. Vaquita sống ở vùng nước nông, đục, giàu dinh dưỡng của bắc vịnh, ăn cá nhỏ, mực và giáp xác. Chúng rất nhút nhát, thường tránh tàu thuyền, bơi đơn lẻ hoặc thành nhóm nhỏ, ngoi lên thở nhanh rồi lặn ngay, nên cực kỳ khó quan sát.
Khác với nhiều loài nguy cấp vì mất sinh cảnh, nơi sống của vaquita gần như còn nguyên vẹn. Vùng biển bắc vịnh California vẫn giàu cá tôm. Đây chính là điểm cay đắng của câu chuyện: loài này không thiếu thức ăn hay nơi ở, nó chỉ đang chết vì lưới.
Số lượng vaquita giảm thế nào
Từ cuối thập niên 2000, số lượng vaquita được ước tính chủ yếu bằng thiết bị ghi âm dưới nước, bắt tiếng định vị bằng sóng âm đặc trưng của loài, kết hợp với khảo sát bằng mắt từ tàu. Các mốc dưới đây là những ước tính được công bố và trích dẫn rộng rãi; con số thật có sai số.
| Thời điểm | Ước tính | Bối cảnh |
|---|---|---|
| Năm 1997 | Khoảng sáu trăm cá thể | Khảo sát tàu quy mô lớn đầu tiên |
| Năm 2008 | Khoảng hai trăm năm mươi | Lưới rê vẫn được dùng rộng rãi |
| Năm 2015 | Khoảng sáu mươi | Buôn lậu bóng cá totoaba tăng mạnh từ đầu thập niên 2010 |
| Năm 2018 | Dưới hai mươi | Lệnh cấm lưới rê đã có nhưng thực thi kém |
| Từ năm 2021 đến nay | Khoảng trên dưới mười (số quan sát được mỗi đợt) | Có ghi nhận con non khoẻ mạnh |
Trong khoảng hai mươi năm, loài này mất hơn chín mươi lăm phần trăm số cá thể. Tốc độ đó nhanh đến mức các nhà khoa học có thể theo dõi sự suy giảm gần như từng năm — một trường hợp hiếm thấy trong lịch sử tuyệt chủng, khi người ta biết rõ nguyên nhân, biết giải pháp, nhưng chưa thực hiện được.
Cá totoaba và bóng cá: sợi dây nối vaquita với thị trường xa
Totoaba (Totoaba macdonaldi) là một loài cá lớn, có thể dài tới gần hai mét, cũng đặc hữu vùng vịnh California. Totoaba đã bị đánh bắt quá mức từ giữa thế kỷ XX và được cấm đánh bắt ở Mexico từ năm 1975; loài này nằm trong Phụ lục I của CITES. Bóng cá của totoaba được buôn lậu sang một số thị trường châu Á, nơi bóng cá khô được coi là món ăn quý và được đồn có công dụng bồi bổ. Không có bằng chứng khoa học nào cho các công dụng chữa bệnh được đồn đại.
Giá bóng cá totoaba trên thị trường chợ đen rất cao, tạo động lực mạnh cho các đường dây buôn lậu có tổ chức. Lưới rê thả bắt totoaba có mắt lưới lớn, đúng cỡ để vaquita mắc vào. Nhiều cuộc điều tra báo chí và của các tổ chức môi trường đã mô tả đường đi của bóng cá qua nhiều nước, nhưng con số cụ thể về khối lượng buôn bán đến nay vẫn chỉ là ước tính.
Câu chuyện này cho thấy một mối liên hệ dài: một bát súp ở nơi cách hàng chục nghìn ki-lô-mét có thể quyết định số phận của một loài thú biển mà người ăn chưa bao giờ nghe tên. Việt Nam không phải thị trường chính của bóng cá totoaba, nhưng nhu cầu các sản phẩm "bồi bổ" từ động vật hoang dã thì không xa lạ.
Đã làm những gì để cứu vaquita
Cấm lưới rê. Mexico ban hành lệnh cấm lưới rê tạm thời trong vùng sống của vaquita năm 2015, rồi cấm vĩnh viễn năm 2017, kèm khoản hỗ trợ cho ngư dân. Lệnh cấm trên giấy rất rõ, nhưng thực thi khó khăn trên vùng biển rộng, với lưới thả vào ban đêm và lực lượng tuần tra hạn chế.
Khu không khoan nhượng. Một vùng lõi được xác định là nơi vaquita tập trung, cấm mọi hoạt động đánh bắt. Năm 2022, các khối bê tông có móc được thả xuống đáy vùng lõi để vướng và làm hỏng lưới thả trái phép. Các khảo sát sau đó ghi nhận số lưới trong vùng lõi giảm.
Thử bắt về nuôi để bảo toàn. Năm 2017, một nhóm chuyên gia quốc tế thử bắt vaquita về khu nuôi tạm thời. Một con non được bắt rồi thả lại vì quá căng thẳng; một con cái trưởng thành chết sau khi bị bắt. Kế hoạch dừng ngay. Bài học: không phải loài nào cũng chịu được nuôi nhốt, và nhân nuôi bảo tồn không phải phương án dự phòng phổ quát.
Phát triển ngư cụ thay thế. Các loại lưới kéo nhỏ và bẫy tôm không gây hại cho vaquita đã được thử nghiệm cho ngư dân địa phương. Việc chuyển đổi gặp khó khăn về chi phí, hiệu quả đánh bắt và thị trường.
Giám sát bằng âm thanh. Mạng lưới máy ghi âm đặt cố định dưới nước giúp theo dõi mức độ hoạt động của vaquita từng năm mà không cần thấy tận mắt.
Vì sao các nhà khoa học vẫn còn hy vọng
Một nghiên cứu di truyền công bố năm 2022 phân tích hệ gen của nhiều cá thể vaquita lưu trữ từ trước. Kết quả cho thấy loài này vốn đã có quần thể nhỏ trong hàng chục nghìn năm, nên qua chọn lọc tự nhiên đã loại bớt nhiều đột biến có hại. Mô phỏng của nhóm nghiên cứu gợi ý rằng nếu chết vì lưới dừng hẳn, vaquita có khả năng cao phục hồi mà không bị suy thoái vì cận huyết như nhiều loài khác.
Các đợt khảo sát gần đây cũng quan sát được con non và những cá thể trông khoẻ mạnh. Vaquita vẫn sinh sản. Vấn đề không nằm ở sinh học của loài, mà ở việc con người có làm được một việc tưởng như đơn giản — giữ lưới rê ra khỏi một vùng biển nhỏ — hay không.
So sánh với cá heo sông Dương Tử (baiji) giúp thấy cái giá của sự chậm trễ. Cuộc khảo sát năm 2006 trên sông Dương Tử không tìm thấy cá thể nào, và loài này được coi là có thể đã tuyệt chủng, nhiều khả năng là loài cá heo đầu tiên mất đi vì con người trong thời hiện đại. Vaquita vẫn còn thời gian, nhưng không còn nhiều.
Ngư dân vùng bắc vịnh: bài toán sinh kế chưa có lời giải trọn vẹn
Vùng bắc vịnh California có những thị trấn ven biển sống chủ yếu nhờ nghề cá, đặc biệt là đánh bắt tôm có giá trị cao. Khi lưới rê bị cấm, nhiều gia đình mất nguồn thu chính. Các chương trình hỗ trợ tài chính cho ngư dân đã được triển khai, nhưng theo nhiều báo cáo, khoản hỗ trợ không đều, có lúc bị gián đoạn, và không thay thế được thu nhập lâu dài. Điều này dẫn tới sự bất mãn, nghi ngờ đối với chính sách bảo tồn và cả với các nhà khoa học.
Cần tách bạch hai nhóm. Phần lớn ngư dân địa phương muốn làm nghề hợp pháp và có cuộc sống ổn định; họ không phải người hưởng lợi chính từ buôn lậu totoaba. Lợi nhuận lớn nằm ở các đường dây buôn bán có tổ chức xuyên quốc gia. Đổ lỗi chung cho "ngư dân" vừa không công bằng, vừa làm mất đi đồng minh quan trọng nhất của việc bảo tồn: chính những người hiểu vùng biển rõ nhất.
Các nhà bảo tồn ngày càng thống nhất rằng không thể cứu vaquita nếu chỉ tăng tuần tra. Cần ngư cụ thay thế hiệu quả, thị trường chấp nhận hải sản đánh bắt bằng ngư cụ an toàn, và sự tham gia của cộng đồng vào giám sát. Bài toán của vaquita là bài toán xã hội nhiều hơn là bài toán sinh học.
Bài học về đánh bắt không chủ đích ở biển Việt Nam
Đánh bắt không chủ đích là việc những loài không phải mục tiêu mắc vào ngư cụ. Đây là mối đe doạ hàng đầu với nhiều loài thú biển, rùa biển, cá mập và chim biển trên thế giới. Ở vùng biển Việt Nam, rùa biển, cá heo và bò biển (dugong) cũng thường được ghi nhận chết do mắc lưới.
Câu chuyện vaquita cho thấy ba điều. Thứ nhất, một loài có thể mất đi chỉ vì đánh bắt không chủ đích, không cần ai cố ý săn nó. Thứ hai, cấm đoán mà không có sinh kế thay thế cho ngư dân sẽ khó thực thi. Thứ ba, thời gian là yếu tố quyết định: khi có dấu hiệu suy giảm mà chờ đủ chắc chắn mới hành động, có thể đã quá muộn.
Nếu đi biển hay sống ở vùng ven biển và gặp thú biển, rùa biển mắc lưới hay dạt bờ, việc nên làm là báo cho kiểm ngư, kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương; cách sơ cứu và cứu hộ cá thể nằm ngoài phạm vi bài này.
Câu hỏi thường gặp
Vaquita còn bao nhiêu con?
Các đợt khảo sát từ năm 2021 trở lại đây chỉ quan sát được khoảng trên dưới mười cá thể mỗi đợt; con số thật có thể cao hơn một chút vì không thể thấy hết. Đây là một trong những loài thú có số lượng thấp nhất thế giới.
Vaquita có phải là cá heo không?
Vaquita thuộc họ Cá heo chuột, một nhóm cá voi răng nhỏ có quan hệ gần với cá heo đại dương nhưng là một họ riêng. Trong tiếng Việt, cá heo chuột thường được gọi chung là cá heo, nên gọi vaquita là cá heo nhỏ nhất thế giới cũng được chấp nhận rộng rãi.
Vì sao không nuôi vaquita trong bể để bảo tồn?
Năm 2017 đã có một nỗ lực như vậy. Một con non quá căng thẳng nên được thả lại, một con cái trưởng thành chết sau khi bị bắt, và kế hoạch dừng ngay. Các chuyên gia kết luận vaquita không chịu được việc bị bắt và nuôi giữ.
Ăn bóng cá có làm hại vaquita không?
Bóng cá nói chung không liên quan đến vaquita, nhưng bóng cá totoaba buôn lậu là động lực chính khiến lưới rê bất hợp pháp được thả trong vùng sống của vaquita. Totoaba thuộc Phụ lục I CITES, mua bán quốc tế vì mục đích thương mại là bất hợp pháp.
Có ai từng thấy vaquita ngoài tự nhiên không?
Có, nhưng rất ít người. Các đợt khảo sát khoa học dùng tàu và ống nhòm công suất lớn với đội quan sát giàu kinh nghiệm, nhiều ngày liền mới thấy được vài nhóm. Vaquita nhỏ, nhút nhát, sống ở vùng nước đục nên rất khó phát hiện.
Nếu vaquita tuyệt chủng, nó sẽ là loài thứ mấy mất đi trong họ cá voi?
Cá heo sông Dương Tử được nhiều nhà khoa học coi là đã tuyệt chủng sau khảo sát năm 2006, dù IUCN vẫn ghi là cực kỳ nguy cấp, có thể đã tuyệt chủng. Nếu vaquita mất đi, nó sẽ là một trong những loài cá voi, cá heo đầu tiên biến mất trong thời hiện đại do con người.