Cá mập và cá đuối thuộc lớp cá sụn, một nhóm đã tồn tại hơn bốn trăm triệu năm và vượt qua nhiều lần đại tuyệt chủng. Vậy mà đánh giá toàn cầu đầy đủ nhất cho đến nay — do nhóm của Nicholas Dulvy công bố năm 2021 trên tạp chí Current Biology, xem xét gần 1.200 loài cá mập, cá đuối và cá mập ma — kết luận rằng khoảng 37% số loài đang bị đe doạ tuyệt chủng, và nguyên nhân chủ yếu là đánh bắt quá mức.
Cùng năm, một nghiên cứu khác trên tạp chí Nature (Pacoureau và cộng sự, 2021) ước tính độ phong phú của các loài cá mập, cá đuối đại dương đã giảm khoảng 71% kể từ năm 1970. Nhóm bị đe doạ nặng nhất không phải cá mập trắng nổi tiếng trên phim mà là những loài ít người biết: cá đao, các loài cá đuối hình nêm và một số loài cá mập búa.
Lý do cá sụn dễ tổn thương đến vậy nằm ở sinh học của chúng: lớn chậm, trưởng thành muộn, đẻ ít con. Bài này giải thích cơ chế đó, những hiểu lầm phổ biến về cá mập, và vì sao chuyện ăn vây cá mập là một phần — nhưng không phải toàn bộ — câu chuyện.
Cá sụn là nhóm gì
Lớp cá sụn (Chondrichthyes) gồm ba nhóm: cá mập, cá đuối (kể cả cá đao, cá đuối điện, cá đuối manta) và một nhóm nhỏ sống ở biển sâu gọi là cá mập ma. Khác với cá xương như cá thu, cá ngừ, bộ xương của chúng bằng sụn, da phủ những vảy nhỏ cấu tạo giống răng, và phần lớn không có bong bóng bơi — nhiều loài cá mập phải bơi liên tục hoặc dựa vào lá gan nhiều dầu để không chìm.
Ở tiếng Việt, cách gọi tên khá lộn xộn: "cá nhám" thường dùng cho các loài cá mập nhỏ, "cá mập" cho loài lớn, còn "cá đuối" bao gồm nhiều họ khác nhau. Điều này gây khó cho thống kê: ở chợ cá, nhiều loài khác nhau được bán dưới cùng một tên, nên rất khó biết loài nào đang bị khai thác bao nhiêu. Đây là một khoảng trống dữ liệu lớn ở nhiều nước Đông Nam Á, không riêng Việt Nam.
Cá sụn có mặt trong hầu hết hệ sinh thái biển, từ rạn san hô, thảm cỏ biển, cửa sông đến đại dương mở và biển sâu; một số loài cá đuối và cá mập bò vào cả sông nước ngọt. Nhiều loài là kẻ săn mồi bậc cao, số khác — như cá nhám voi, cá đuối manta — lại ăn sinh vật phù du.
Sinh học chậm: vì sao cá sụn không chịu được đánh bắt
Bảng so sánh dưới đây mang tính khái quát, dựa trên các đặc điểm được tài liệu sinh học nghề cá mô tả rộng rãi; số liệu cụ thể khác nhau theo loài.
| Đặc điểm | Nhiều loài cá xương khai thác thương mại | Phần lớn cá mập, cá đuối |
|---|---|---|
| Tuổi trưởng thành | Một đến vài năm | Thường nhiều năm, có loài trên mười năm |
| Số con mỗi lần sinh sản | Hàng nghìn đến hàng triệu trứng | Thường vài con đến vài chục con; cá đuối manta thường chỉ một con |
| Cách sinh sản | Thả trứng ra nước, thụ tinh ngoài | Thụ tinh trong; đẻ con hoặc đẻ trứng có vỏ bọc dai |
| Thời gian mang thai | Không có | Nhiều tháng; có loài khoảng hai năm |
| Khả năng hồi phục sau khai thác | Tương đối nhanh nếu được quản lý | Chậm, có thể mất nhiều thập kỷ |
Ví dụ cực đoan là cá mập Greenland: nghiên cứu dùng định tuổi bằng carbon phóng xạ trên thuỷ tinh thể mắt, công bố năm 2016 trên tạp chí Science, ước tính loài này sống ít nhất vài trăm năm và có thể chỉ trưởng thành khi đã khoảng một trăm năm mươi tuổi. Không phải loài nào cũng chậm đến thế, nhưng nguyên lý giống nhau: một nghề cá có thể khai thác cá mập nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ chúng sinh ra, và khi quần thể đã sụt thì phải chờ hàng chục năm mới hồi lại.
Loài nào đang nguy cấp nhất
Cá đao. Năm loài cá đao, với chiếc "mỏ cưa" dài có răng hai bên, đều nằm trong bậc nguy cấp hoặc cực kỳ nguy cấp. Chiếc mỏ cưa khiến chúng mắc vào bất kỳ loại lưới nào. Cá đao từng có ở nhiều vùng ven biển và cửa sông Đông Nam Á; ở nhiều nơi nay không còn ghi nhận.
Cá đuối hình nêm và cá đuối đàn. Nhóm này, đôi khi gọi chung là "cá đuối mũi nhọn", sống ở vùng nước nông ven bờ — đúng nơi lưới kéo hoạt động — và vây của chúng được coi là loại vây có giá trị cao. Một đánh giá năm 2020 xếp gần như toàn bộ các loài trong nhóm vào bậc cực kỳ nguy cấp.
Cá mập búa. Một số loài cá mập búa, như cá mập búa vây cong, được IUCN xếp cực kỳ nguy cấp. Chúng hay đi theo đàn ở những điểm cố định, nên dễ bị đánh bắt hàng loạt.
Cá mập vây trắng đại dương. Từng là một trong những loài cá mập lớn phổ biến nhất ở vùng nhiệt đới đại dương, nay bị xếp cực kỳ nguy cấp, chủ yếu vì mắc câu vàng đánh cá ngừ và vây có giá trị cao.
Cá nhám voi và cá đuối manta. Cá nhám voi, loài cá lớn nhất hiện nay, được xếp nguy cấp; cá đuối manta đại dương cũng nguy cấp. Cả hai ăn sinh vật phù du, sinh sản rất chậm, và bị khai thác lấy vây, thịt, mang (với manta) hoặc chết do mắc lưới và va chạm tàu.
Vì sao cá mập, cá đuối suy giảm: không chỉ là chuyện vây
Hình ảnh quen thuộc trong truyền thông là cảnh cắt vây cá mập rồi thả thân xuống biển. Hoạt động này có thật và đã bị cấm ở nhiều vùng; một nghiên cứu của Shelley Clarke và cộng sự năm 2006 dựa trên số liệu chợ vây ước tính mỗi năm có vài chục triệu con cá mập bị giết để cung cấp vây cho thị trường. Nhưng các phân tích gần đây cho thấy bức tranh đã rộng hơn: thịt cá mập, cá đuối được buôn bán ngày càng nhiều, và phần lớn cá sụn bị bắt không phải do nghề nhắm riêng vào chúng mà là sản phẩm phụ của nghề lưới kéo, lưới rê, câu vàng nhắm cá khác.
Ở vùng nhiệt đới ven bờ, nơi có mật độ tàu cá cao và quản lý nghề cá còn yếu, áp lực lên cá đuối đặc biệt lớn. Cá đuối nằm sát đáy, đúng tầm lưới kéo đáy; chúng ít được chú ý vì không "nổi tiếng" như cá mập. Đánh giá năm 2021 nhận thấy tỷ lệ loài bị đe doạ ở cá đuối còn cao hơn ở cá mập.
Các yếu tố khác cộng thêm: mất rừng ngập mặn và cửa sông — vùng ương con non của nhiều loài; ô nhiễm; và với cá đuối manta, nhu cầu mang lọc dùng trong một số bài thuốc dân gian mà không có cơ sở khoa học. Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi phân bố của nhiều loài, nhưng theo đánh giá năm 2021, đánh bắt quá mức vẫn là nguyên nhân chính áp đảo.
Hiểu lầm phổ biến và điều thực tế
"Cá mập là kẻ săn người." Các cơ sở dữ liệu quốc tế về vụ cá mập cắn người cho thấy mỗi năm trên toàn thế giới chỉ ghi nhận vài chục vụ không do bị khiêu khích, số ca tử vong thường dưới mười. Trong khi đó con người giết cá mập ở mức hàng chục triệu con mỗi năm. Phần lớn trong số hơn năm trăm loài cá mập không có nguy cơ gì với người.
"Vây cá mập là món bổ dưỡng." Vây cá mập chủ yếu là sợi collagen, giá trị dinh dưỡng không hơn gì nhiều thực phẩm thông thường; vị của món ăn đến từ nước dùng. Ngoài ra, cá mập ở bậc cao trong chuỗi thức ăn nên có thể tích luỹ thuỷ ngân.
"Sụn cá mập chữa được ung thư." Ý tưởng này nổi lên từ quan niệm sai rằng cá mập không bị ung thư. Các thử nghiệm lâm sàng nghiêm túc, trong đó có một thử nghiệm lớn ở Mỹ công bố năm 2010 trên bệnh nhân ung thư phổi, không thấy sụn cá mập kéo dài sự sống. Cá mập cũng có thể bị khối u.
"Biển rộng thế, cá mập không thể hết." Đánh giá năm 2021 nhắc đến khả năng một số loài cá đuối đã tuyệt chủng cục bộ hoặc có thể đã tuyệt chủng mà chưa được ghi nhận chính thức, vì không ai tìm kiếm có hệ thống. Ở biển, một loài có thể biến mất trong im lặng.
Mất cá mập thì hệ sinh thái biển thay đổi ra sao
Câu hỏi này dẫn tới một tranh luận khoa học đáng biết. Năm 2007, nhóm của Ransom Myers công bố trên Science rằng sự suy giảm cá mập lớn dọc bờ Đông nước Mỹ đã làm số lượng cá đuối tăng vọt mũi bò — con mồi của chúng — và cá đuối ăn hết sò điệp, góp phần làm sụp đổ một nghề sò lâu đời. Đây trở thành ví dụ kinh điển về "thác dinh dưỡng": mất kẻ săn mồi đỉnh kéo theo thay đổi dây chuyền xuống tận đáy chuỗi thức ăn.
Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó, đáng chú ý là một công trình năm 2016, xem lại số liệu và cho rằng bằng chứng về việc cá đuối tăng vọt và vai trò của nó trong sụp đổ nghề sò yếu hơn nhiều so với tuyên bố ban đầu. Cuộc tranh luận cho thấy một điều quan trọng: vai trò sinh thái của cá mập là có thật, nhưng chứng minh một chuỗi nhân quả cụ thể trong đại dương rất khó, và các câu chuyện "mất cá mập là biển sụp đổ" thường được kể đơn giản hơn thực tế.
Điều được nhiều bằng chứng ủng hộ hơn là cá mập ảnh hưởng tới hành vi của con mồi — nơi chúng kiếm ăn, khi nào chúng ra khỏi chỗ ẩn — và qua đó ảnh hưởng tới thảm cỏ biển, rạn san hô. Lý lẽ bảo tồn cá mập không cần dựa trên kịch bản thảm hoạ; chỉ riêng việc chúng là những loài lâu đời, sinh sản chậm và đang suy giảm nhanh vì con người đã đủ.
Thế giới đang làm gì và mỗi người góp được gì
Một số công cụ quốc tế đã thay đổi đáng kể trong khoảng hai mươi năm qua:
- CITES: cá đao được đưa vào Phụ lục I; nhiều loài cá mập, cá đuối manta, cá đuối hình nêm vào Phụ lục II. Tại hội nghị năm 2022, các nước thành viên đưa thêm phần lớn họ cá mập Carcharhinidae và họ cá mập búa vào Phụ lục II — nghĩa là buôn bán quốc tế phải chứng minh không gây hại cho quần thể hoang dã.
- Cấm cắt vây trên biển: nhiều quốc gia và tổ chức nghề cá khu vực yêu cầu cá mập phải được đưa vào bờ với vây còn gắn vào thân, giúp thống kê đúng loài và hạn chế lãng phí.
- Khu bảo tồn biển và vùng cấm nghề: bảo vệ vùng ương con non, điểm tập trung đàn.
- Với bạn: không dùng súp vi cá, không mua đồ lưu niệm từ hàm, răng cá mập hay mang cá đuối; khi mua hải sản, hỏi rõ đó là cá gì thay vì chấp nhận tên chung "cá nhám", "cá đuối".
- Khi lặn biển: không cho cá mập ăn, không đuổi theo cá đuối manta, giữ khoảng cách; nếu chụp được ảnh cá nhám voi hay manta, các nhóm nghiên cứu có thể dùng hoa văn để nhận dạng từng cá thể.
Câu hỏi thường gặp
Ở biển Việt Nam có cá mập nguy hiểm không?
Vùng biển Việt Nam có nhiều loài cá mập, trong đó một số loài lớn về lý thuyết có thể gây nguy hiểm. Tuy vậy các vụ cá mập tấn công người ở Việt Nam rất hiếm. Nguy cơ với người tắm biển từ đuối nước, sứa, sóng dữ cao hơn nhiều so với cá mập.
Cá đuối có phải là cá mập dẹt không?
Về tiến hoá, cá đuối và cá mập là hai nhánh chị em trong lớp cá sụn, cùng tổ tiên chung. Cá đuối có thân dẹt, khe mang nằm ở mặt bụng, vây ngực mở rộng thành "cánh" và nối liền với đầu. Một số loài như cá đuối hình nêm trông nửa giống cá mập nửa giống cá đuối.
Cá nhám voi có ăn thịt người không?
Không. Cá nhám voi là loài cá lớn nhất hiện nay nhưng ăn sinh vật phù du, trứng cá và cá nhỏ bằng cách lọc nước. Chúng hiền lành với người, nhưng cũng không nên chạm vào hay bơi chắn đường; va chạm với tàu và chân vịt là một mối nguy với loài này.
Nuôi cá mập lấy vây có giải quyết được vấn đề không?
Trên thực tế, nuôi các loài cá mập lớn để lấy vây ở quy mô thương mại gần như không khả thi vì chúng lớn chậm, cần không gian rộng và sinh sản chậm. Phần lớn vây trên thị trường vẫn đến từ đánh bắt tự nhiên. Giảm nhu cầu và quản lý nghề cá là hướng đi chính.
Vì sao rất khó đếm cá mập ngoài biển?
Cá mập sống ở môi trường rộng lớn, nhiều loài di cư xa, không thể đếm trực tiếp như đếm chim. Các nhà khoa học dựa vào số liệu sản lượng nghề cá, tỷ lệ bắt được trên mỗi đơn vị nỗ lực khai thác, camera mồi dưới nước, gắn thẻ và ADN môi trường. Mỗi phương pháp có sai số riêng.
Có loài cá mập nào đã tuyệt chủng trong thời hiện đại không?
Có những loài cá mập và cá đuối chưa được ghi nhận lại sau nhiều thập kỷ, và một số được nghi là đã tuyệt chủng. Vì biển rất khó khảo sát, các nhà khoa học thận trọng trước khi tuyên bố chính thức. Bạn nên tra Danh lục Đỏ IUCN để biết tình trạng mới nhất.