Có. Nấm cũng có thể tuyệt chủng, và một số loài nấm đã được Danh lục Đỏ IUCN xếp vào các bậc bị đe doạ, từ Sắp nguy cấp đến Cực kỳ nguy cấp. Nấm không phải thực vật: chúng thuộc một giới riêng, về tiến hoá còn gần với động vật hơn là với cây. Nhưng chúng thường được nhắc chung với thực vật trong bảo tồn vì sống gắn chặt với rừng và đất.
Ước tính có từ vài triệu loài nấm trên Trái Đất, trong khi khoa học mới mô tả khoảng một trăm năm mươi nghìn loài, và số loài nấm đã được đánh giá bậc nguy cấp chỉ là một phần cực nhỏ. Bài này giải thích vì sao nấm bị bỏ quên trong bảo tồn lâu như vậy, những mối đe doạ chính, vài ví dụ loài nấm đã được đánh giá, và vì sao mất nấm là mất một phần nền móng của rừng.
Nấm là gì và vì sao không phải thực vật
Thứ ta gọi là "cây nấm" chỉ là quả thể, bộ phận sinh bào tử, mọc lên trong vài ngày rồi tàn. Cơ thể thật của nấm là mạng sợi nấm mảnh như tơ chạy trong đất, trong gỗ mục, trong lá rụng, có thể sống nhiều năm và lan rất rộng. Nấm không quang hợp; chúng hấp thụ chất dinh dưỡng từ môi trường bằng cách tiết enzyme phân giải ra bên ngoài.
Về tiến hoá, giới Nấm và giới Động vật cùng thuộc một nhánh lớn, tách ra khỏi thực vật từ rất sớm. Thành tế bào của nấm làm từ kitin, chất cũng có trong vỏ côn trùng, chứ không phải xenlulôza như thực vật. Đó là lý do các nhà sinh học xếp nấm thành một giới riêng.
Sự khác biệt ấy có hệ quả trực tiếp cho bảo tồn. Một loài cây có thể đếm từng cá thể, đo đường kính, đánh dấu vị trí. Một loài nấm thì không: một mạng sợi dưới đất có thể là một cá thể khổng lồ hay hàng trăm cá thể nhỏ đan vào nhau, và chỉ lộ ra khi có quả thể. Các tiêu chí đánh giá vốn thiết kế cho động vật và thực vật vì thế phải được điều chỉnh khi áp dụng cho nấm, ví dụ đếm "đơn vị sinh sản" hoặc số điểm có quả thể thay vì số cá thể.
Gần đây, một số nhà khoa học và tổ chức bảo tồn đề nghị dùng từ funga bên cạnh flora (hệ thực vật) và fauna (hệ động vật), để nhắc rằng khi nói về đa dạng sinh học của một vùng thì nấm cũng cần được kể đến như một thành phần riêng.
Nấm làm gì cho rừng
Nấm rễ cộng sinh nuôi cây. Phần lớn các loài thực vật trên cạn sống cộng sinh với nấm ở rễ. Sợi nấm mở rộng vùng hút nước và khoáng, đặc biệt là lân, cho cây; đổi lại, cây cung cấp đường. Nhiều cây rừng lớn sinh trưởng kém hẳn khi thiếu nấm cộng sinh phù hợp.
Nấm giúp lan nảy mầm. Hạt lan gần như không có chất dự trữ và chỉ nảy mầm ngoài tự nhiên khi được nấm cộng sinh nuôi. Mất nấm phù hợp, quần thể lan không thể tái sinh dù còn cây mẹ.
Nấm phân huỷ gỗ và lá. Nấm là nhóm sinh vật chính phân giải lignin trong gỗ, trả chất dinh dưỡng về đất. Không có chúng, rừng sẽ ngập trong gỗ chết.
Nấm là thức ăn và nơi ở. Nhiều loài côn trùng, ốc, thú nhỏ ăn nấm; một số loài thú phát tán bào tử nấm dưới đất.
Nấm tạo nên địa y. Địa y là sự cộng sinh giữa nấm và tảo hoặc vi khuẩn lam. Nhiều loài địa y rất nhạy với ô nhiễm không khí, nên được dùng làm sinh vật chỉ thị chất lượng không khí.
Vì sao nấm bị bỏ quên trong bảo tồn
Lý do đầu tiên là khó thấy. Quả thể nấm chỉ xuất hiện ngắn ngủi, có loài vài năm mới mọc một lần. Không thấy quả thể không có nghĩa là nấm không còn. Việc đánh giá quần thể vì thế rất khó, trong khi Danh lục Đỏ lại dựa vào dữ liệu về số lượng và xu hướng.
Lý do thứ hai là thiếu chuyên gia. Số nhà nấm học trên thế giới ít, nhiều nước nhiệt đới gần như không có người nghiên cứu phân loại nấm. Nhiều loài chỉ phân biệt được bằng kính hiển vi hoặc giải trình tự ADN.
Lý do thứ ba là cách nghĩ truyền thống. Trong nhiều thế kỷ, nấm được xếp vào giới thực vật trong giáo trình, rồi bị gạt ra khỏi cả động vật học lẫn thực vật học khi được tách thành giới riêng. Luật bảo vệ đa dạng sinh học ở nhiều nước cũng chỉ nói đến "động vật và thực vật".
Chỉ từ khoảng thập niên 2010, một chương trình đánh giá nấm toàn cầu mới được triển khai bài bản trong khuôn khổ IUCN, và số loài nấm có tên trên Danh lục Đỏ tăng dần từ con số gần như bằng không.
Các mối đe doạ chính với nấm
Mối đe doạ với nấm phần lớn là gián tiếp, qua những thay đổi của rừng và đất mà nấm phụ thuộc vào.
| Mối đe doạ | Cơ chế | Nhóm nấm bị ảnh hưởng |
|---|---|---|
| Mất rừng già | Mất gỗ mục lớn, mất cây chủ cộng sinh lâu năm | Nấm phân huỷ gỗ, nấm rễ cộng sinh của cây già |
| Lắng đọng nitơ từ ô nhiễm | Đất thừa đạm, cây giảm phụ thuộc vào nấm rễ | Nấm rễ cộng sinh ở rừng ôn đới, nhất là châu Âu |
| Thu hái quá mức | Lấy quả thể trước khi phát tán bào tử, dẫm nát nền rừng | Nấm ăn và nấm dược liệu có giá trị cao |
| Ô nhiễm không khí | Hợp chất lưu huỳnh, nitơ làm chết tảo cộng sinh | Địa y |
| Biến đổi khí hậu | Thay đổi độ ẩm, mùa ra quả thể, vùng sống của cây chủ | Nấm vùng núi cao và vùng lạnh |
Điều đáng chú ý: nhiều loài nấm biến mất không vì ai hái chúng, mà vì khu rừng chúng sống bị thay đổi theo cách mắt thường không nhận ra. Một khu rừng trồng thay rừng già có thể vẫn xanh nhưng hệ nấm đã khác hẳn.
Vài loài nấm đã được đánh giá bị đe doạ
Một ví dụ hay được nhắc là đông trùng hạ thảo hoang dã (Ophiocordyceps sinensis), loài nấm ký sinh trên ấu trùng bướm ở đồng cỏ núi cao Tây Tạng và Himalaya. Do thu hái quy mô lớn suốt nhiều thập kỷ cộng với biến đổi môi trường núi cao, loài đã được IUCN xếp ở bậc Sắp nguy cấp trong đánh giá khoảng năm 2020. Bài này không bàn về công dụng của loài; điều cần chú ý là sản phẩm bán rộng rãi trên thị trường hiện nay phần lớn là các loài nấm khác được nuôi cấy, không phải loài hoang dã này.
Nấm tùng nhung (Tricholoma matsutake), một loại nấm ăn đắt tiền cộng sinh với rễ thông ở Đông Á, cũng được đánh giá ở bậc Sắp nguy cấp trong cùng giai đoạn, chủ yếu vì rừng thông chủ của nó bị suy giảm ở một số vùng.
Ở châu Âu, nhiều loài nấm rễ cộng sinh và nấm sống trên gỗ của rừng già đã có tên trong danh lục đỏ quốc gia từ khá sớm, nhờ mạng lưới người quan sát nấm nghiệp dư rộng lớn. Ở Việt Nam, dữ liệu về hiện trạng các loài nấm còn rất ít. Một số loài nấm dược liệu và nấm ăn hoang dã bị thu hái nhiều, nhưng chưa có đủ khảo sát để đánh giá bậc nguy cấp.
Mặt kia của câu chuyện: khi nấm là mối đe doạ
Nói về nấm trong bảo tồn sẽ thiếu nếu bỏ qua chiều ngược lại: một số loài nấm gây bệnh đã đẩy các loài khác tới bờ vực. Ví dụ kinh điển là bệnh loét vỏ cây dẻ ở Bắc Mỹ. Đầu thế kỷ 20, một loài nấm gây bệnh vô tình được đưa từ châu Á sang, và trong vài thập niên đã giết gần như toàn bộ cây dẻ Mỹ trưởng thành, loài từng là cây gỗ chủ đạo của rừng miền đông nước này. Gốc cây vẫn đâm chồi nhưng chồi lại bị nhiễm trước khi kịp lớn.
Bệnh chết cây du do nấm lan qua châu Âu và Bắc Mỹ trong thế kỷ 20 cũng xoá sổ phần lớn cây du cổ thụ ở nhiều thành phố. Ở động vật, nấm chytrid gây bệnh trên da lưỡng cư đã góp phần làm suy giảm và tuyệt chủng nhiều loài ếch nhái trên thế giới, còn hội chứng mũi trắng do nấm gây ra đã giết hàng triệu con dơi ngủ đông ở Bắc Mỹ.
Điểm chung của các đại dịch nấm này là con người đã mang mầm bệnh tới nơi mà vật chủ chưa từng gặp nó, nên không có sức đề kháng. Bài học cho bảo tồn rất rõ: kiểm dịch động thực vật và hạn chế buôn bán sinh vật sống không rõ nguồn gốc không chỉ là chuyện nông nghiệp, mà là chuyện giữ các loài hoang dã. Nấm vừa có thể là loài cần cứu, vừa có thể là thứ cần ngăn.
Bảo tồn nấm: làm sao giữ thứ không nhìn thấy
Cách hiệu quả nhất để bảo tồn nấm là giữ nơi sống của chúng: rừng già với cây cổ thụ và gỗ mục lớn nằm lại trên nền rừng. Trong quản lý rừng, việc để lại thân cây chết, cành gãy thay vì dọn sạch là có lợi cho nấm và cho rất nhiều sinh vật khác.
Công cụ mới đang thay đổi việc khảo sát nấm. ADN môi trường, tức là trích ADN từ mẫu đất, gỗ, lá rồi giải trình tự, cho phép phát hiện các loài nấm có mặt mà không cần chờ chúng ra quả thể. Các bộ sưu tập chủng nấm sống trong phòng thí nghiệm cũng giữ được nguồn gen của nhiều loài.
Với người đọc phổ thông, việc góp sức có thể rất cụ thể: không hái sạch nấm rừng, không cào xới nền rừng để tìm nấm, chụp ảnh nấm lạ và ghi lại thời gian, nơi thấy ở mức vùng trên các nền tảng khoa học công dân. Mỗi ghi nhận đều có thể giúp lấp một khoảng trống dữ liệu. Và đừng tự ăn nấm dại không rõ loài, vì nhiều loài độc chết người trông giống loài ăn được.
Câu hỏi thường gặp
Nấm có phải là thực vật không?
Không. Nấm thuộc một giới riêng, có thành tế bào làm từ kitin, không quang hợp và về tiến hoá gần với động vật hơn thực vật. Nấm thường được nhắc chung với cây trong bảo tồn vì sống gắn với rừng và đất.
Có loài nấm nào đã tuyệt chủng chưa?
Rất khó khẳng định, vì nấm có thể tồn tại nhiều năm dưới dạng sợi mà không ra quả thể. Phần lớn các loài nấm chưa bao giờ được đánh giá, nên số loài nấm đã mất trên thực tế có thể lớn hơn nhiều so với những gì được ghi nhận.
Đông trùng hạ thảo bán trên thị trường có phải loài nguy cấp không?
Loài hoang dã Ophiocordyceps sinensis được IUCN xếp ở bậc Sắp nguy cấp. Phần lớn sản phẩm đông trùng hạ thảo nuôi cấy trên thị trường hiện nay là loài khác, thường là Cordyceps militaris. Bài này không bàn về công dụng của các sản phẩm đó.
Hái nấm rừng có làm hại quần thể nấm không?
Hái quả thể giống như hái quả trên cây, cơ thể sợi nấm dưới đất vẫn còn. Nhưng hái quá nhiều, hái trước khi phát tán bào tử, hoặc cào xới nền rừng có thể làm suy giảm quần thể lâu dài, nhất là với loài hiếm và chậm phát triển.
Funga nghĩa là gì?
Funga là từ được đề xuất để chỉ toàn bộ các loài nấm của một vùng, tương tự như flora cho thực vật và fauna cho động vật. Mục đích là nhắc rằng nấm là một thành phần riêng của đa dạng sinh học, cần được khảo sát và bảo vệ riêng.
Địa y có phải là nấm không?
Địa y là một thể cộng sinh, trong đó nấm là thành phần chính tạo hình dạng, sống cùng tảo hoặc vi khuẩn lam quang hợp. Địa y được phân loại theo loài nấm trong đó. Nhiều loài địa y nhạy cảm với ô nhiễm không khí nên được dùng để theo dõi môi trường.