Nấm chytrid là tên gọi phổ biến của Batrachochytrium dendrobatidis (thường viết tắt Bd), một loài nấm ký sinh trên da ếch nhái và gây bệnh chytridiomycosis. Đây là mầm bệnh được nhiều nhà khoa học coi là gây thiệt hại lớn nhất cho đa dạng sinh học từng được ghi nhận. Một tổng hợp quốc tế công bố trên tạp chí Science năm 2019 ước tính bệnh do nấm chytrid (gồm Bd và loài họ hàng Bsal) đã góp phần làm ít nhất 501 loài ếch nhái suy giảm, trong đó khoảng 90 loài được cho là đã tuyệt chủng hoặc có thể đã tuyệt chủng.
Con số ấy còn được tranh luận về phương pháp, nhưng hướng chung thì ít ai phản bác: nấm chytrid đã quét qua các khu rừng nhiệt đới ở Trung Mỹ, Nam Mỹ và Úc, làm biến mất những loài ếch sống ở chính những nơi được bảo vệ nguyên vẹn, nơi không có chặt phá hay săn bắt. Câu chuyện của nó cho thấy một khu bảo tồn tốt đến đâu cũng không chặn được mầm bệnh lan theo thương mại toàn cầu.
Nấm chytrid giết ếch như thế nào
Da ếch nhái không chỉ là lớp bọc. Ếch hô hấp một phần qua da và dùng da để điều hoà nước cùng các chất điện giải như natri, kali. Nấm Bd xâm nhập vào các lớp tế bào chứa keratin ở da, làm da dày lên và rối loạn. Các nghiên cứu sinh lý cho thấy ở ếch nhiễm nặng, khả năng vận chuyển điện giải qua da bị phá vỡ, nồng độ natri và kali trong máu giảm mạnh, dẫn tới ngừng tim.
Nòng nọc thường mang nấm ở phần miệng — nơi có keratin — nhưng ít khi chết; bệnh bùng phát mạnh khi chúng biến thái thành ếch con và da toàn thân bắt đầu có keratin. Điều đó có nghĩa là một quần thể có thể trông vẫn nhiều nòng nọc trong suối, rồi gần như toàn bộ ếch con chết ngay sau khi lên cạn.
Nấm lây qua tiếp xúc trực tiếp và qua nước: bào tử có roi bơi được trong nước, nên một dòng suối có thể mang nấm từ quần thể này xuống quần thể khác. Nó cũng sống được trên một số loài ếch nhái chịu đựng tốt, đóng vai trò "ổ chứa" mang nấm đi xa mà không chết — điều làm việc ngăn chặn rất khó.
Dòng thời gian: từ những vụ ếch biến mất bí ẩn đến khi tìm ra thủ phạm
Các mốc dưới đây được ghi trong nhiều tài liệu tổng quan; năm chính xác của từng vụ suy giảm ở thực địa thường chỉ là ước lượng vì việc giám sát ếch nhái trước đây rất thưa.
| Thời điểm | Sự kiện | Mức chắc chắn |
|---|---|---|
| Thập niên 1970–1980 | Các nhà nghiên cứu ở Úc và Trung Mỹ ghi nhận nhiều loài ếch suối biến mất nhanh trong rừng được bảo vệ | Chắc chắn về hiện tượng, nguyên nhân lúc đó chưa rõ |
| Cuối thập niên 1990 | Nấm Bd được xác định là tác nhân gây bệnh ở ếch chết tại Úc và Trung Mỹ, sau đó được mô tả chính thức là loài mới | Chắc chắn |
| Thập niên 2000 | Bệnh lan theo những "làn sóng" qua Trung Mỹ, theo dõi được từ khu này sang khu khác | Bằng chứng mạnh từ giám sát thực địa |
| 2013 | Loài nấm họ hàng B. salamandrivorans (Bsal) được mô tả sau khi kỳ giông lửa ở Hà Lan chết hàng loạt | Chắc chắn |
| 2018 | Phân tích di truyền chỉ ra dòng nấm gây dịch có nguồn gốc nhiều khả năng từ Đông Á, lan đi theo buôn bán ếch nhái | Bằng chứng mạnh, vẫn đang được nghiên cứu thêm |
| 2019 | Tổng hợp trên tạp chí Science ước tính ít nhất 501 loài suy giảm, khoảng 90 loài có thể đã tuyệt chủng | Ước tính, có tranh luận về phương pháp |
Phát hiện về nguồn gốc Đông Á đáng suy nghĩ: ở châu Á, nhiều loài ếch nhái dường như đã chung sống với nấm từ lâu và ít bị bệnh nặng hơn. Nấm trở nên chết người khi được mang tới những lục địa mà ếch nhái chưa từng tiếp xúc.
Ếch vàng Panama và những loài biến mất khỏi suối
Ếch vàng Panama (Atelopus zeteki) là loài ếch nhỏ màu vàng sáng, từng được coi là biểu tượng quốc gia của Panama. Khi làn sóng nấm chytrid quét qua miền trung Panama vào thập niên 2000, quần thể hoang dã gần như biến mất. Trước đó, các nhà bảo tồn đã kịp bắt một số cá thể đưa vào các cơ sở nhân nuôi trong và ngoài nước. Ngoài tự nhiên, loài này nhiều năm không còn được ghi nhận chắc chắn; theo đánh giá IUCN, nó ở bậc cực kỳ nguy cấp, có thể đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên — nên tra đánh giá gần nhất để cập nhật.
Chi Atelopus — các loài "ếch harlequin" sặc sỡ ở Trung và Nam Mỹ — là một trong những nhóm chịu thiệt hại nặng nhất: nhiều loài không còn được thấy từ nhiều năm, một số được tái phát hiện sau thời gian dài tưởng đã mất, cho thấy vẫn còn quần thể nhỏ sống sót. Những lần tái phát hiện này mang lại hy vọng, và cũng cho thấy vì sao giới khoa học thận trọng khi tuyên bố một loài ếch đã tuyệt chủng.
Ở Úc, một số loài ếch suối và loài ếch ấp con trong dạ dày — một nhóm có cách sinh sản độc nhất vô nhị — đã biến mất trong giai đoạn nấm lan, dù vai trò chính xác của nấm trong từng trường hợp vẫn được thảo luận.
Vì sao dịch bệnh ở động vật hoang dã rất khó chặn
Không thể điều trị từng cá thể ngoài tự nhiên. Trong phòng thí nghiệm, ếch nhiễm nấm có thể được chữa bằng thuốc kháng nấm hoặc tăng nhiệt độ. Nhưng không ai có thể bắt và chữa hàng triệu con ếch trong rừng rồi giữ chúng không bị nhiễm lại.
Mầm bệnh có ổ chứa. Nấm sống được trên một số loài chịu đựng tốt và trong môi trường nước, nên dù quần thể loài nhạy cảm đã gần hết, nấm vẫn còn, khiến việc thả lại cá thể nuôi gặp rủi ro.
Lan theo thương mại. Buôn bán ếch nhái làm thực phẩm, làm cảnh, làm thí nghiệm đã đưa nấm vượt đại dương. Khi một mầm bệnh đã có mặt trên nhiều lục địa, chặn ở biên giới chỉ còn tác dụng làm chậm.
Phát hiện muộn. Ếch nhỏ, sống ẩn, chết ở nơi khó thấy; xác phân huỷ nhanh. Khi người ta nhận ra quần thể biến mất thì dịch thường đã qua.
Không chỉ ếch: những dịch bệnh khác ở động vật hoang dã
Nấm chytrid không phải trường hợp duy nhất. Một số dịch bệnh khác đã gây suy giảm nghiêm trọng ở các nhóm loài cụ thể:
- Hội chứng mũi trắng ở dơi do nấm Pseudogymnoascus destructans, phát hiện ở Bắc Mỹ từ giữa thập niên 2000. Nấm phát triển trên dơi đang ngủ đông, khiến chúng thức dậy nhiều lần, cạn năng lượng và chết. Một số loài dơi ở miền đông Bắc Mỹ suy giảm rất mạnh.
- Bệnh u mặt quỷ Tasmania — một dạng ung thư hiếm hoi có thể lây trực tiếp giữa các cá thể qua vết cắn khi chúng tranh giành. Bệnh được ghi nhận từ giữa thập niên 1990 và làm quần thể quỷ Tasmania hoang dã giảm mạnh.
- Sốt rét chim ở Hawaii do muỗi du nhập mang ký sinh trùng, góp phần vào sự biến mất của nhiều loài chim bản địa ở vùng thấp.
- Nấm Bsal ở kỳ giông, kỳ nhông — mối lo lớn với các loài kỳ giông ở châu Âu và châu Mỹ nếu nấm lan rộng qua buôn bán. Một số nước đã hạn chế nhập khẩu kỳ giông sống để phòng ngừa.
Điểm chung của các dịch bệnh này là con đường lây lan gắn với hoạt động con người: buôn bán động vật sống, di chuyển hàng hoá, du nhập vật trung gian. Đó là lý do chúng được xếp chung với loài ngoại lai xâm hại trong các phân loại mối đe doạ.
Đang làm gì và mỗi người góp phần ra sao
Các hướng bảo tồn chính hiện nay gồm: nhân nuôi bảo tồn những loài sắp mất ngoài tự nhiên để giữ nguồn gen (các "con thuyền cứu sinh" cho ếch nhái); nghiên cứu những quần thể tự sống sót sau dịch để hiểu cơ chế chống chịu; thử nghiệm vi khuẩn có lợi trên da ếch có khả năng kìm nấm; và siết quy định về buôn bán, kiểm dịch ếch nhái sống. Không hướng nào là giải pháp hoàn chỉnh, và cuộc thảo luận về việc có nên thả lại ếch vào nơi nấm vẫn tồn tại vẫn đang tiếp diễn.
Ở Việt Nam, ếch nhái là một nhóm đa dạng với nhiều loài mới được mô tả trong những năm gần đây, nhiều loài sống ở suối núi cao — đúng kiểu nơi sống bị tác động nặng ở các châu lục khác. Các khảo sát ở châu Á đã phát hiện nấm Bd ở nhiều nơi, thường ở tỉ lệ thấp và ít ghi nhận dịch lớn, phù hợp với giả thuyết ếch nhái châu Á có lịch sử tiếp xúc lâu dài. Dù vậy, việc giám sát vẫn cần thiết, nhất là trước nguy cơ các dòng nấm khác hoặc Bsal du nhập.
Với người đọc, nguyên tắc an toàn sinh học đơn giản: không thả ếch, kỳ nhông, cá cảnh ra suối hồ; khi đi từ suối này sang suối khác trong vùng núi, làm sạch và để khô giày, dụng cụ; không mua bán ếch nhái hoang dã. Những việc này nhỏ, nhưng dịch bệnh động vật hoang dã gần như luôn bắt đầu từ những lần di chuyển nhỏ như thế.
Câu hỏi thường gặp
Nấm chytrid có lây sang người không?
Không có bằng chứng nấm Bd gây bệnh cho người. Nó là nấm ký sinh đặc thù trên da ếch nhái, phát triển trong các lớp tế bào chứa keratin của chúng. Mối lo chính là đối với đa dạng sinh học ếch nhái, không phải sức khoẻ con người.
Vì sao ếch nhái châu Á ít bị nấm chytrid giết hơn?
Các phân tích di truyền cho thấy dòng nấm gây dịch nhiều khả năng có nguồn gốc ở Đông Á, nên ếch nhái ở đây có thể đã chung sống với nấm từ lâu và có khả năng chống chịu tốt hơn. Đây là giả thuyết có bằng chứng mạnh nhưng vẫn đang được nghiên cứu thêm.
Có chữa được nấm chytrid cho ếch không?
Trong điều kiện nuôi nhốt, ếch nhiễm nấm có thể được điều trị bằng thuốc kháng nấm hoặc tăng nhiệt độ môi trường. Nhưng ngoài tự nhiên không thể chữa cho cả quần thể, và nấm vẫn tồn tại trong nước cùng những loài mang nấm không triệu chứng nên ếch dễ bị nhiễm lại.
Ếch vàng Panama đã tuyệt chủng chưa?
Loài này vẫn còn tồn tại trong các chương trình nhân nuôi bảo tồn. Ngoài tự nhiên, nó không còn được ghi nhận chắc chắn trong nhiều năm, và theo đánh giá IUCN ở bậc cực kỳ nguy cấp, có thể đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Nên tra đánh giá IUCN gần nhất vì tình trạng có thể được cập nhật.
Bsal khác Bd thế nào?
Bsal (Batrachochytrium salamandrivorans) là loài nấm họ hàng với Bd, được mô tả năm 2013 sau khi kỳ giông lửa ở Hà Lan chết hàng loạt. Bsal chủ yếu tấn công kỳ giông, kỳ nhông (lưỡng cư có đuôi), trong khi Bd ảnh hưởng chủ yếu đến ếch, cóc.
Đi leo núi, khảo sát suối cần làm gì để không lây nấm?
Làm sạch bùn đất khỏi giày, ủng, dụng cụ và để khô hoàn toàn trước khi chuyển sang một suối hay khu vực khác; nhóm khảo sát chuyên nghiệp còn khử trùng dụng cụ theo quy trình. Không bắt, không mang ếch nhái từ nơi này sang nơi khác, và không thả động vật nuôi ra suối.