Kền kền là nhóm chim săn mồi bị đe doạ nặng nhất thế giới. Ở Nam Á, ba loài kền kền thuộc chi Gyps — kền kền lưng trắng, kền kền Ấn Độ và kền kền mỏ thon — đã mất hơn chín mươi lăm phần trăm số lượng trong khoảng một thập kỷ từ giữa thập niên 1990. Cả ba hiện ở bậc cực kỳ nguy cấp theo IUCN. Nguyên nhân được phát hiện năm 2003–2004: diclofenac, một loại thuốc giảm đau chống viêm dùng cho gia súc, gây suy thận ở kền kền khi chúng ăn xác bò đã được điều trị bằng thuốc này.
Ở châu Phi, kền kền suy giảm vì một lý do khác: bị đầu độc, cả vô tình lẫn cố ý. Năm 2015 IUCN nâng bậc nhiều loài kền kền châu Phi lên cực kỳ nguy cấp. Ở Việt Nam, các loài kền kền từng phổ biến nay gần như không còn được ghi nhận. Câu chuyện kền kền cho thấy một loài có thể sụp đổ vì một nguyên nhân không ai ngờ tới, và cái giá với con người khi mất đi "đội vệ sinh" của tự nhiên.
Kền kền là ai và vì sao quan trọng
Kền kền là các loài chim săn mồi lớn chuyên ăn xác động vật. Có hai nhóm không họ hàng gần: kền kền Cựu Thế giới ở châu Á, châu Âu, châu Phi, và kền kền Tân Thế giới ở châu Mỹ, bao gồm cả kền kền California. Hai nhóm giống nhau về hình dáng và lối sống nhờ tiến hoá hội tụ: đầu trọc hoặc ít lông giúp giữ vệ sinh khi rúc vào xác, sải cánh rộng để lượn hàng giờ trên luồng khí nóng, thị lực tốt để phát hiện xác từ xa.
Dạ dày kền kền có độ axit rất cao, tiêu diệt được nhiều mầm bệnh như vi khuẩn than, vi khuẩn gây ngộ độc thịt. Một đàn kền kền có thể dọn sạch xác một con bò lớn trong thời gian ngắn. Nhờ vậy kền kền ngăn mầm bệnh lây lan và giới hạn số lượng các loài ăn xác khác như chó hoang, chuột.
Kền kền sinh sản chậm: nhiều loài trưởng thành sau vài năm và mỗi năm chỉ đẻ một trứng. Chúng sống lâu, có loài trên ba mươi năm. Đặc điểm này giống tê giác hay voi — mất nhiều cá thể trưởng thành thì quần thể rất khó gượng dậy. Chim ăn xác còn có một điểm yếu riêng: vì ăn theo đàn trên cùng một xác, một xác nhiễm độc có thể giết hàng chục con cùng lúc.
Diclofenac và sự sụp đổ của kền kền Nam Á
Đây là một trong những vụ "điều tra pháp y sinh thái" nổi tiếng nhất, được tóm lược theo các mốc được giới nghiên cứu công bố:
- Thập niên 1980: kền kền Gyps có lẽ thuộc nhóm chim săn mồi lớn đông đảo nhất thế giới, đặc biệt ở Ấn Độ, nơi có rất nhiều gia súc và xác bò thường được để ngoài trời.
- Giữa thập niên 1990: các nhà điểu học ghi nhận kền kền chết hàng loạt, chim ủ rũ, cổ rũ xuống trước khi chết. Các giả thuyết ban đầu là dịch bệnh hay thuốc trừ sâu.
- Năm 2003–2004: một nhóm nghiên cứu làm việc ở Pakistan công bố bằng chứng diclofenac tồn dư trong xác gia súc gây suy thận và bệnh gút nội tạng ở kền kền; liều rất nhỏ cũng đủ gây tử vong. Các mô hình cho thấy chỉ một tỉ lệ nhỏ xác gia súc chứa diclofenac cũng đủ giải thích tốc độ suy giảm quan sát được.
- Năm 2006: Ấn Độ, Nepal và Pakistan cấm diclofenac dùng cho thú y; Bangladesh cấm sau đó. Một loại thuốc thay thế là meloxicam được thử nghiệm và chứng minh an toàn với kền kền.
- Những năm sau đó: các khảo sát cho thấy tốc độ suy giảm chậm lại và ở một số vùng quần thể đã ổn định, nhưng số lượng vẫn chỉ là một phần nhỏ so với trước.
Điểm đáng chú ý: diclofenac dùng cho người vẫn hợp pháp và đôi khi bị dùng sai cho gia súc. Thêm vào đó, một số thuốc chống viêm khác dùng trong thú y cũng được phát hiện độc với kền kền. Lệnh cấm một hoạt chất chưa đủ; cần một danh sách thuốc được kiểm chứng là an toàn.
Cái giá với con người khi kền kền biến mất
Khi kền kền mất, xác gia súc ở Ấn Độ nằm lâu hơn ngoài trời. Chó hoang và chuột có thêm thức ăn, số lượng tăng. Chó hoang là nguồn lây bệnh dại chính ở Nam Á. Nhiều nhà nghiên cứu từ lâu đã cảnh báo mối liên hệ này.
Một nghiên cứu kinh tế công bố năm 2024 so sánh các huyện ở Ấn Độ trước và sau khi kền kền suy giảm, ước tính sự sụp đổ của kền kền có liên quan tới khoảng nửa triệu ca tử vong thêm ở người trong khoảng năm năm đầu thế kỷ XXI, qua các con đường như nước bị ô nhiễm và bệnh truyền nhiễm. Đây là ước tính dựa trên mô hình thống kê, còn được thảo luận về phương pháp, nhưng nó làm rõ một điều: mất một loài "không được yêu thích" có thể tốn kém hơn nhiều so với hình dung.
Câu chuyện kền kền thường được dùng trong giảng dạy để giải thích khái niệm dịch vụ hệ sinh thái: những lợi ích tự nhiên mang lại mà con người thường không trả tiền và không để ý, cho tới khi mất đi. Chi phí xử lý xác gia súc, tiêm phòng dại, điều trị bệnh là những khoản mà kền kền từng "gánh" miễn phí.
Ở châu Phi: kền kền bị đầu độc
Đầu độc trả đũa thú ăn thịt. Một số người chăn nuôi đầu độc xác gia súc để diệt sư tử, linh cẩu hay chó rừng bắt gia súc. Kền kền đến ăn xác và chết hàng loạt, dù không phải mục tiêu. Một xác tẩm độc có thể giết hàng chục, thậm chí hàng trăm con kền kền.
Đầu độc để che giấu săn trộm. Kền kền lượn vòng trên xác voi hay tê giác là dấu hiệu giúp kiểm lâm phát hiện nơi săn trộm. Một số nhóm săn trộm cố ý tẩm độc xác để giết kền kền, xoá dấu vết. Đã có những vụ hàng trăm con kền kền chết quanh một xác voi.
Buôn bán bộ phận kền kền. Ở một số khu vực, đầu và bộ phận khác của kền kền được buôn bán để dùng trong các bài thuốc dân gian. Hoạt động này góp phần làm giảm kền kền ở Tây Phi và miền nam châu Phi. Không có bằng chứng khoa học cho các công dụng được tin là có.
Đường dây điện và tua-bin gió. Kền kền lớn, sải cánh rộng, dễ bị điện giật khi đậu trên cột điện thiết kế không an toàn hoặc va vào dây điện, cánh quạt gió. Các thiết kế cột điện an toàn cho chim đã được phát triển nhưng chưa phổ biến.
Kết quả. Năm 2015, IUCN nâng bậc nhiều loài kền kền châu Phi, đưa một số loài lên cực kỳ nguy cấp. Phần lớn các loài kền kền châu Phi hiện thuộc nhóm bị đe doạ.
Kền kền ở Việt Nam và Đông Nam Á
Các tài liệu điểu học cho thấy Việt Nam từng có kền kền lưng trắng, kền kền mỏ thon và kền kền đầu đỏ, với những ghi nhận khá thường xuyên ở miền Nam và Tây Nguyên trong nửa đầu thế kỷ XX. Đến nay, kền kền gần như không còn được ghi nhận ở Việt Nam, ngoài vài lần quan sát cá thể lạc đơn lẻ. Có thể coi các loài kền kền đã suy giảm đến mức gần như biến mất khỏi Việt Nam, nhưng mức độ chính xác cần dựa vào đánh giá chính thức mới nhất.
Nguyên nhân ở Đông Nam Á không phải chủ yếu do diclofenac mà do thức ăn biến mất: đàn thú móng guốc lớn hoang dã như bò rừng, nai bị săn cạn, gia súc chết được chôn hoặc xử lý thay vì để ngoài trời, cùng với đầu độc và săn bắt. Không có xác để ăn, kền kền không có chỗ sống.
Ở nước láng giềng Campuchia, một vài quần thể kền kền nhỏ vẫn còn, được hỗ trợ bằng cách cung cấp xác gia súc sạch thuốc định kỳ tại những điểm cho ăn, kết hợp bảo vệ tổ. Mô hình này cho thấy kền kền vẫn có thể được giữ lại trong khu vực nếu có nguồn thức ăn an toàn và tổ được bảo vệ. Với Việt Nam, câu chuyện kền kền là lời nhắc rằng một nhóm loài có thể biến mất gần như lặng lẽ, khi không ai theo dõi.
Những câu chuyện hồi phục và việc có thể làm
Kền kền California là ví dụ nổi tiếng nhất về việc kéo một loài kền kền trở lại. Năm 1987, toàn bộ hai mươi bảy con cuối cùng được bắt về nuôi, chương trình nhân nuôi kéo dài nhiều thập kỷ, và ngày nay đã có vài trăm cá thể, hơn một nửa sống ngoài tự nhiên. Mối đe doạ chính của chúng — ngộ độc chì từ mảnh đạn săn trong xác thú — vẫn chưa được giải quyết trọn vẹn, nên loài này vẫn phụ thuộc can thiệp liên tục.
Ở Nam Á, các trung tâm nhân nuôi kền kền được lập từ đầu thế kỷ XXI và đã bắt đầu thả chim ra tự nhiên trong những "vùng an toàn cho kền kền" — nơi việc sử dụng thuốc thú y độc hại được kiểm soát. Ở châu Âu, kền kền râu và một số loài khác được thả lại thành công ở các vùng núi từng mất chúng.
Bài học chung: kền kền phục hồi được khi nguồn thức ăn an toàn. Điều đó phụ thuộc vào những quyết định rất đời thường — người chăn nuôi chọn thuốc gì cho bò, xử lý xác gia súc thế nào, thợ săn dùng loại đạn gì. Bảo tồn kền kền là bảo tồn qua chính sách thú y và nông nghiệp, không chỉ qua khu bảo tồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao diclofenac giết kền kền mà không giết các loài chim khác?
Kền kền Gyps đặc biệt nhạy cảm với diclofenac do cách thận của chúng xử lý thuốc; liều tồn dư rất nhỏ trong thịt gia súc đủ gây suy thận. Một số loài chim và thú khác cũng nhạy cảm ở mức độ khác nhau. Kền kền chịu nặng nhất vì chúng ăn chính xác gia súc đã được điều trị.
Meloxicam có thực sự an toàn cho kền kền không?
Các thí nghiệm cho kền kền ăn mô gia súc đã điều trị bằng meloxicam cho thấy không gây hại ở liều điều trị thông thường, nên meloxicam được khuyến nghị thay thế diclofenac trong thú y ở Nam Á. Một số thuốc chống viêm khác thì không an toàn và cũng cần được kiểm soát.
Việt Nam còn kền kền không?
Kền kền gần như không còn được ghi nhận ở Việt Nam, ngoài vài lần quan sát cá thể lạc đơn lẻ trong những thập kỷ gần đây. Các loài từng có như kền kền lưng trắng, kền kền mỏ thon, kền kền đầu đỏ đều đang bị đe doạ nghiêm trọng trên toàn khu vực.
Kền kền có lây bệnh cho người không?
Ngược lại, kền kền giúp giảm lây bệnh nhờ ăn nhanh xác động vật trước khi mầm bệnh phát tán, và dạ dày rất axit tiêu diệt nhiều mầm bệnh. Rủi ro lớn hơn đến từ xác động vật không được xử lý khi kền kền biến mất.
Kền kền có săn con mồi sống không?
Phần lớn kền kền chỉ ăn xác. Một số loài đôi khi tấn công con vật non yếu hoặc sắp chết, nhưng đó là ngoại lệ. Kền kền râu ở vùng núi còn có tập tính đặc biệt là ăn xương, thả xương từ trên cao xuống đá để đập vỡ.
Vì sao đầu độc lại nguy hiểm với kền kền hơn các loài khác?
Kền kền ăn theo đàn, nhiều con cùng ăn một xác, nên một xác tẩm độc có thể giết hàng chục đến hàng trăm con chỉ trong một lần. Cộng với tốc độ sinh sản rất chậm, những vụ đầu độc như vậy có thể xoá sổ cả quần thể của một vùng.