Một số món hàng thường ngày gắn trực tiếp với suy giảm loài: đồ lưu niệm làm từ đồi mồi, san hô, vỏ ốc lớn, ngà voi, nanh vuốt thú; đồ gỗ từ cây gỗ quý bị khai thác trái phép; hải sản từ loài bị đánh bắt quá mức như cá mập, cá đuối; và gián tiếp hơn là những sản phẩm có nguyên liệu gắn với phá rừng nhiệt đới. Người mua có thể giảm tác động bằng cách tránh hẳn nhóm đầu và chọn lọc ở các nhóm sau.
Không phải mọi lựa chọn đều rõ ràng. Với đồ lưu niệm từ động vật hoang dã, câu trả lời đơn giản: không mua. Với hải sản, gỗ, nguyên liệu nông nghiệp, câu chuyện phức tạp hơn — các nhãn chứng nhận giúp được phần nào, nhưng cũng có giới hạn và tranh luận.
Bài này không giới thiệu thương hiệu hay nơi bán nào. Nó đưa ra cách nghĩ để tự đánh giá một món hàng, và những trường hợp thường gặp ở Việt Nam.
Nhóm hàng, mức rủi ro và cách xử lý
Bảng dưới đây phân nhóm hàng hoá theo mức gắn với suy giảm loài, từ trực tiếp nhất tới gián tiếp.
| Nhóm hàng | Gắn với loài nào | Mức gắn kết | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Đồ đồi mồi (vòng, lược, kẹp tóc, mai nguyên) | Rùa biển đồi mồi, bậc cực kỳ nguy cấp theo IUCN | Trực tiếp | Không mua |
| San hô khô, vỏ ốc lớn, sao biển khô | San hô cứng, ốc biển lớn, sao biển | Trực tiếp | Không mua, không nhặt mang về |
| Ngà voi, sừng, nanh, vuốt, da thú hoang | Voi, tê giác, hổ, báo, gấu | Trực tiếp | Không mua |
| Đồ gỗ trắc, cẩm lai, gõ đỏ, hương không rõ nguồn | Các loài cây gỗ quý bị khai thác trái phép | Trực tiếp đến cao | Hỏi nguồn gốc, hồ sơ; khi không rõ thì không mua |
| Vây cá mập, thịt cá đuối, cá mập | Nhiều loài cá mập, cá đuối bị đe doạ | Cao | Tránh |
| Hải sản thông thường | Tuỳ loài, ngư trường, cách đánh bắt | Trung bình | Chọn loài không bị đe doạ, đúng kích cỡ, hạn chế cá con |
| Sản phẩm có dầu cọ, đậu nành, cà phê, ca cao từ vùng phá rừng | Loài rừng nhiệt đới như đười ươi | Gián tiếp | Ưu tiên nguồn có chứng nhận, giảm tiêu dùng không cần thiết |
Thứ tự trong bảng phản ánh khả năng một món hàng trực tiếp dẫn tới việc giết hoặc khai thác một cá thể của loài nguy cấp. Với nhóm trên cùng, một món mua là một phần nhu cầu trực tiếp cho khai thác.
Đồ lưu niệm ở biển và ở rừng
Ở các điểm du lịch biển, đồ lưu niệm từ đồi mồi, san hô khô, vỏ ốc lớn vẫn còn được bày bán. Rùa biển đồi mồi (Eretmochelys imbricata) bị săn chủ yếu để lấy mai làm đồ mỹ nghệ trong nhiều thế kỷ, và hiện ở bậc cực kỳ nguy cấp (CR) theo IUCN. Toàn bộ các loài rùa biển đều thuộc Phụ lục I của CITES. Một chiếc vòng đồi mồi, dù nhỏ, là sản phẩm từ một cá thể rùa bị giết.
San hô cứng thuộc Phụ lục II của CITES, nghĩa là buôn bán quốc tế phải có giấy phép. San hô khô bán làm vật trang trí thường được lấy từ rạn sống; vỏ ốc lớn như ốc tù và, ốc gai thường được bắt khi con ốc còn sống. Việc nhặt vỏ ốc, mảnh san hô mang về làm kỷ niệm, nhân với hàng triệu khách, cũng lấy đi vật liệu của hệ sinh thái bờ biển.
Ở vùng núi, rừng, đồ lưu niệm có thể là nanh, vuốt, móng, lông chim, da thú, tiêu bản côn trùng, hoặc lan rừng, cây cảnh bứng từ rừng. Nhiều sản phẩm được giới thiệu là "đồ thật từ rừng" như một điểm cộng. Với người mua có trách nhiệm, đó chính là lý do không mua.
Ngoài rủi ro cho loài, mang các sản phẩm này qua biên giới có thể vi phạm quy định về CITES của nước đến; hàng bị tịch thu và người mang có thể bị xử phạt. Đồ thủ công từ vật liệu không phải động vật hoang dã — gốm, vải dệt, đồ tre, sản phẩm nông nghiệp — vừa an toàn vừa hỗ trợ người làm nghề địa phương.
Hải sản: chọn loài, chọn kích cỡ, hạn chế cá mập
Hải sản là nguồn đạm quan trọng và là sinh kế của nhiều cộng đồng ven biển, nên vấn đề không phải là "không ăn hải sản" mà là ăn gì, ăn thế nào. Một số nhóm loài đặc biệt nhạy cảm với khai thác vì sinh trưởng chậm, trưởng thành muộn, đẻ ít: cá mập, cá đuối, một số loài cá mú lớn. Các đánh giá của IUCN trong những năm gần đây cho thấy tỉ lệ loài cá mập và cá đuối bị đe doạ rất cao, với đánh bắt quá mức là nguyên nhân chính.
Vây cá mập là trường hợp rõ nhất: món ăn được coi là sang trọng, trong khi bằng chứng dinh dưỡng không có gì đặc biệt, và nhu cầu này là động lực đánh bắt cá mập ở quy mô lớn. Tránh vây cá mập, thịt cá mập, cá đuối là lựa chọn dễ hiểu.
Với hải sản thông thường, vài nguyên tắc đơn giản: tránh mua cá, tôm, ghẹ quá nhỏ hoặc đang mang trứng — đó là những cá thể chưa kịp sinh sản; đa dạng loài trong bữa ăn thay vì tập trung vào vài loài đắt tiền; ưu tiên các loài được đánh giá là có nguồn lợi ổn định hoặc nuôi theo cách ít gây hại. Một số nhãn chứng nhận hải sản bền vững như MSC cho đánh bắt và ASC cho nuôi trồng có thể là điểm tham khảo, nhưng phạm vi ở thị trường Việt Nam còn hạn chế.
Nhãn chứng nhận: giúp được gì và giới hạn ở đâu
FSC cho gỗ và giấy. Hội đồng Quản lý Rừng (FSC) thành lập năm 1993, chứng nhận sản phẩm gỗ đến từ rừng được quản lý theo các tiêu chuẩn môi trường và xã hội. Với đồ gỗ, nhãn này là một tín hiệu tốt về nguồn gốc, dù không bảo đảm tuyệt đối.
MSC và ASC cho hải sản. MSC chứng nhận nghề cá đánh bắt, ASC chứng nhận nuôi trồng. Nghề cá được chứng nhận phải chứng minh nguồn lợi khoẻ, tác động hệ sinh thái được kiểm soát và có quản lý hiệu quả.
RSPO cho dầu cọ. Bàn tròn về Dầu cọ Bền vững (RSPO) thành lập năm 2004 nhằm giảm phá rừng do mở rộng đồn điền cọ. Đây là một trong những chứng nhận bị tranh luận nhiều: một số nghiên cứu ghi nhận lợi ích, một số khác cho rằng tác động lên tỉ lệ mất rừng còn hạn chế.
Giới hạn chung. Chứng nhận phụ thuộc vào kiểm toán, có thể có sai sót và gian lận; nhiều nhà sản xuất nhỏ không đủ điều kiện xin chứng nhận dù làm tốt; và nhãn không thay thế được việc tiêu dùng vừa phải.
Cách dùng hợp lý. Coi chứng nhận là một tín hiệu trong nhiều tín hiệu. Khi có lựa chọn tương đương, ưu tiên sản phẩm có chứng nhận đáng tin cậy; khi không có, hỏi người bán về nguồn gốc; khi nghi ngờ nguồn gốc gỗ quý hay sản phẩm động vật, không mua.
Dầu cọ, cà phê, gỗ: chuỗi cung ứng dài và tác động gián tiếp
Những sản phẩm như dầu cọ, đậu nành, ca cao, cà phê, cao su, gỗ là hàng hoá toàn cầu mà việc mở rộng diện tích trồng đã gắn với phá rừng nhiệt đới ở nhiều nơi. Câu chuyện đười ươi ở Borneo và Sumatra thường được nhắc: rừng bị chuyển thành đồn điền cọ là một trong những nguyên nhân lớn khiến cả ba loài đười ươi đều ở bậc cực kỳ nguy cấp.
Với người tiêu dùng, tác động ở đây là gián tiếp và khó đo, vì một gói bánh hay một hũ kem chứa lượng nhỏ nguyên liệu từ rất nhiều nguồn. Tẩy chay hoàn toàn dầu cọ không phải giải pháp được nhiều nhà khoa học ủng hộ: cọ cho năng suất dầu trên một hecta cao hơn nhiều loại cây lấy dầu khác, nên thay bằng cây khác có thể cần nhiều đất hơn. Hướng được khuyến nghị nhiều hơn là ủng hộ nguồn không phá rừng và giảm tiêu dùng sản phẩm chế biến không cần thiết.
Ở Việt Nam, mối liên hệ gần hơn có thể là đồ gỗ, đồ mỹ nghệ từ gỗ quý, và những sản phẩm nông nghiệp trồng lấn vào đất rừng. Hỏi nguồn gốc, ủng hộ sản phẩm có truy xuất rõ ràng, và không coi đồ gỗ quý hiếm là biểu tượng đẳng cấp — đó là những việc người mua làm được.
Bộ câu hỏi nhanh trước khi mua
Khi đứng trước một món hàng nghi có liên quan tới loài hoang dã, vài câu hỏi giúp quyết định nhanh:
- Món này có làm từ bộ phận của động vật hoang dã không (mai, vỏ, ngà, sừng, nanh, da, lông, xương)? Nếu có, không mua.
- Món này có làm từ san hô, vỏ ốc lớn, sao biển, cây hoặc lan bứng từ rừng không? Nếu có, không mua.
- Nếu là gỗ: loài gỗ gì, người bán có hồ sơ nguồn gốc không, có chứng nhận không? Không trả lời được thì cân nhắc.
- Nếu là hải sản: loài gì, kích cỡ thế nào, có phải cá mập, cá đuối không? Có đang mang trứng không?
- Mình có thật sự cần món này không, hay có lựa chọn khác ít tác động hơn?
- Nếu mang ra nước ngoài, món này có thuộc diện CITES kiểm soát không?
Bộ câu hỏi không nhằm làm việc mua sắm nặng nề. Với phần lớn hàng hoá thường ngày, câu trả lời rõ ngay. Nó chỉ cần thiết với những món hàng mà việc mua có thể là mắt xích cuối trong một chuỗi khai thác.
Thói quen hỏi nguồn gốc cũng có tác dụng lan toả: người bán nhận ra khách quan tâm, và khi nhiều người cùng hỏi, những món hàng có vấn đề dần mất chỗ trên quầy.
Câu hỏi thường gặp
Đồ đồi mồi cũ, mua từ lâu thì có sao không?
Đồ đồi mồi cũ trong gia đình thì đã là chuyện quá khứ, nhưng không nên bán lại hay mua thêm đồ "cũ" vì thị trường đồ cũ dễ bị dùng để hợp thức hoá hàng mới. Nếu muốn giao nộp hoặc hỏi về quy định, có thể liên hệ cơ quan kiểm lâm địa phương.
Đồ da cá sấu, da trăn có hợp pháp không?
Một số sản phẩm da cá sấu, da trăn đến từ trang trại được cấp phép và có giấy tờ CITES khi xuất nhập khẩu. Tuy nhiên người mua khó kiểm chứng, và hàng săn từ tự nhiên có thể lẫn vào. Nếu mua, yêu cầu giấy tờ nguồn gốc; nếu không rõ, tránh.
Nhặt vỏ ốc, san hô chết trên bãi biển có sao không?
Vỏ ốc, mảnh san hô trên bãi là nơi trú của sinh vật nhỏ và vật liệu tạo cát. Một người nhặt một ít có vẻ không đáng kể, nhưng ở bãi biển đông khách thì tổng lượng mang đi rất lớn. Ở nhiều khu bảo tồn biển, việc này bị cấm.
Mua gỗ trắc, cẩm lai có giấy tờ có ổn không?
Một số gỗ quý có thể có nguồn hợp pháp từ rừng trồng hoặc nhập khẩu có giấy phép. Nhưng các loài thuộc chi Dalbergia bị buôn lậu nhiều và giấy tờ có thể bị làm giả. Người mua nên yêu cầu hồ sơ đầy đủ, ưu tiên chứng nhận quản lý rừng, và cân nhắc gỗ khác ít rủi ro hơn.
Có nên tẩy chay hoàn toàn dầu cọ không?
Phần lớn các tổ chức bảo tồn không khuyến nghị tẩy chay hoàn toàn. Nhãn "không dầu cọ" thường chỉ có nghĩa là nhà sản xuất chuyển sang dầu đậu nành, dầu hướng dương hay dầu cải — những cây cần nhiều đất hơn cho cùng lượng dầu, nên áp lực lên đất tự nhiên có thể chuyển sang nơi khác chứ không biến mất. Đọc nhãn thành phần để biết sản phẩm có dầu cọ hay không là việc dễ; khó hơn và có ích hơn là hỏi nguồn dầu ấy có cam kết không phá rừng hay không.
Làm sao biết một loài hải sản có bị đe doạ không?
Có thể tra tên khoa học của loài trên Danh lục Đỏ IUCN để xem bậc đánh giá. Với cá mập, cá đuối, nhiều loài đã bị xếp vào nhóm bị đe doạ. Cũng nên chú ý kích cỡ: cá quá nhỏ thường là cá chưa kịp sinh sản, bất kể loài nào.