Du lịch thiên nhiên có trách nhiệm là đi tham quan rừng, biển, đất ngập nước theo cách không làm thay đổi hành vi, sinh cảnh hay quần thể của loài hoang dã, đồng thời để lại lợi ích cho cộng đồng sống quanh đó. Ở mức thực hành, nó gói trong mấy việc: đi trên lối có sẵn, giữ khoảng cách với thú, không cho ăn, không mang gì về, không mua gì làm từ loài hoang dã, và không trả tiền cho những hoạt động dùng động vật để giải trí.
Điều quan trọng là nhận ra rằng tiền của khách quyết định mô hình du lịch. Nơi nào khách thích cưỡi voi, chụp ảnh ôm khỉ, xem gấu biểu diễn, nơi đó tiếp tục nuôi nhốt động vật. Nơi nào khách sẵn lòng trả tiền cho một buổi đi bộ có hướng dẫn viên địa phương nghe tiếng vượn hót, mô hình đó có cơ hội lớn lên.
Bài này không hướng dẫn lịch trình hay điểm đến. Nó tập trung vào cách chọn hoạt động và cách cư xử khi đã ở trong thiên nhiên.
Vì sao lượng khách có thể thành sức ép
Một nhóm khách ồn ào đi qua một lần có vẻ vô hại. Nhưng ở các vườn quốc gia gần đô thị lớn, số khách mỗi năm có thể lên tới hàng chục, hàng trăm nghìn lượt, dồn vào vài cung đường, vài mùa cao điểm. Các nghiên cứu sinh thái học về tác động của du lịch ghi nhận nhiều dạng ảnh hưởng: chim bỏ tổ khi bị quấy nhiễu liên tục, thú thay đổi giờ hoạt động để tránh người, lối mòn mới mở làm xói mòn đất và chia cắt sinh cảnh, rác thải thu hút chuột và thú hoang đến gần khu dân cư.
Với động vật quen người, tác động còn tinh vi hơn. Khỉ, voọc, sóc được cho ăn thường xuyên sẽ đổi khẩu phần, kéo nhau ra đường, dễ bị xe đâm, dễ cào cắn người rồi bị coi là "phiền toái". Ở nhiều nơi trên thế giới, động vật hoang dã quen xin ăn cuối cùng phải bị di dời hoặc xử lý, nghĩa là sự "thân thiện" của khách gián tiếp làm chúng chết.
Vì vậy trách nhiệm của khách không phải là tránh xa thiên nhiên, mà là đi sao cho tổng tác động của rất nhiều người cộng lại vẫn nằm trong sức chịu của nơi đó. Ban quản lý các vườn thường có quy định riêng về giờ mở cửa, cung đường được phép, khu vực cấm; tôn trọng quy định là điểm bắt đầu.
Hoạt động nên chọn và nên tránh
Bảng dưới đây phân loại các hoạt động du lịch có liên quan tới động vật hoang dã theo mức rủi ro với loài.
| Hoạt động | Đánh giá | Lý do |
|---|---|---|
| Đi bộ có hướng dẫn viên địa phương, nghe tiếng chim, tiếng vượn | Nên chọn | Ít quấy nhiễu, tạo thu nhập cho cộng đồng từ việc rừng còn nguyên |
| Quan sát thú, chim từ chòi quan sát, thuyền chèo trên đất ngập nước | Nên chọn | Giữ khoảng cách, không đuổi theo |
| Lặn ngắm san hô có hướng dẫn, không chạm | Nên chọn có điều kiện | Rủi ro thấp nếu không giẫm, không chạm, không cho cá ăn |
| Thăm trung tâm cứu hộ mở cửa có kiểm soát | Nên chọn có điều kiện | Tốt khi không cho chạm, không biểu diễn, có giải thích bảo tồn |
| Cưỡi voi, tắm voi theo đoàn khách | Nên tránh | Voi phải được "thuần" bằng huấn luyện cưỡng ép, mang tải nặng, sống tách đàn |
| Chụp ảnh ôm, bế khỉ, cu li, rắn, chim săn mồi | Nên tránh | Động vật thường bị bắt từ tự nhiên, nhổ răng, cắt móng, cho uống thuốc an thần |
| Xem động vật biểu diễn | Nên tránh | Huấn luyện thường dùng trừng phạt, điều kiện nuôi kém |
| Cho thú hoang ăn để chụp ảnh | Nên tránh | Đổi hành vi, gây xung đột người với thú, lây bệnh |
Một số nơi ở Việt Nam và khu vực đã chuyển từ cưỡi voi sang mô hình quan sát voi đi lại tự do, không xích, không cưỡi. Khi chọn, hãy hỏi thẳng cơ sở du lịch: voi có bị xích qua đêm không, có cưỡi không, khách có được chạm vào không. Câu trả lời cho biết nhiều điều hơn tấm ảnh quảng cáo.
Trước chuyến đi: chuẩn bị gì
Trách nhiệm bắt đầu từ lúc lên kế hoạch, không phải lúc đã đứng trong rừng.
- Đọc quy định của ban quản lý vườn hoặc khu bảo tồn: giờ mở cửa, cung đường được đi, khu vực cấm, có bắt buộc hướng dẫn viên không.
- Ưu tiên hướng dẫn viên là người địa phương được đào tạo: họ biết cách tiếp cận mà không quấy nhiễu, và thu nhập của họ gắn với việc rừng còn giữ được.
- Chọn đoàn nhỏ. Đoàn đông khó giữ yên lặng, dễ tách khỏi lối mòn, khó kiểm soát rác.
- Mang theo túi đựng rác, bình nước dùng lại, đồ ăn ít bao bì; không mang loa.
- Mặc quần áo màu trầm, giày phù hợp để đi trên lối có sẵn chứ không phải đi tắt.
- Mùa khô ở nhiều vườn quốc gia là mùa nguy cơ cháy rừng cao: hỏi kỹ quy định về lửa, không mang bật lửa vào khu cấm.
- Nếu đi biển, chọn kem chống nắng có thành phần được khuyến nghị là ít hại cho rạn san hô và hạn chế bôi ngay trước khi xuống nước; mặc áo chống nắng là lựa chọn đơn giản hơn.
Những việc này tốn thêm vài phút chuẩn bị, nhưng chính chúng phân biệt một chuyến đi nhẹ nhàng với một chuyến đi để lại dấu vết.
Trong rừng, trên biển: những quy tắc ứng xử
Giữ khoảng cách. Nếu con vật thay đổi hành vi vì bạn — ngừng ăn, nhìn chằm chằm, di chuyển đi — nghĩa là bạn đã quá gần. Lùi lại. Dùng ống nhòm thay vì tiến tới.
Không cho ăn, kể cả khi được mời. Một số nơi bán thức ăn cho khách "cho khỉ ăn". Việc này làm khỉ phụ thuộc vào người, kéo chúng xuống đường, tăng nguy cơ cắn và lây bệnh.
Đi trên lối có sẵn. Lối tắt mới mở ra làm hỏng lớp thực vật sát mặt đất, nơi nhiều loài bò sát, lưỡng cư, côn trùng sinh sống, và dễ gây xói mòn ở sườn dốc.
Giữ yên lặng. Âm thanh là kênh giao tiếp chính của nhiều loài chim và linh trưởng. Tiếng ồn làm chúng im lặng hoặc lảng đi, và cũng làm chính bạn không nghe được gì.
Không mang gì về. Lan, cây con, đá, vỏ ốc, san hô, lông chim đều là một phần của hệ sinh thái. Riêng san hô và nhiều loài lan còn thuộc danh mục được CITES kiểm soát.
Không chạm vào san hô, không đứng lên rạn. Mô san hô sống rất mỏng; một cú chạm hay một chiếc chân vịt quệt qua có thể làm tổn thương và tạo điều kiện cho bệnh xâm nhập.
Không mua đồ lưu niệm từ loài hoang dã. Đồ đồi mồi, vỏ ốc lớn, san hô khô, móng vuốt, nanh thú bán ở điểm du lịch là một kênh tiêu thụ trực tiếp cho khai thác.
Hiểu lầm phổ biến về "du lịch sinh thái"
Hiểu lầm: cứ ở trong rừng là du lịch sinh thái. Thực tế: nhãn "sinh thái" không được bảo đảm bởi địa điểm. Một khu nghỉ xây bê tông giữa rừng, có chuồng nuôi thú để khách chụp ảnh, đốt lửa trại mỗi tối, vẫn có thể tự gọi là sinh thái. Điều cần nhìn là cách vận hành: có giới hạn khách không, rác đi đâu, động vật được đối xử thế nào, người địa phương có phần gì.
Hiểu lầm: động vật được nuôi ở điểm du lịch là động vật được cứu. Thực tế: có nơi là trung tâm cứu hộ thật, có nơi chỉ dùng chữ "cứu hộ" để hợp thức hoá việc nuôi thú thu hút khách. Dấu hiệu của cứu hộ thật: không cho khách chạm, không biểu diễn, không nhân giống để trưng bày, có mục tiêu tái thả khi có thể.
Hiểu lầm: chụp ảnh với thú là cách "ủng hộ" người nuôi nghèo. Thực tế: tiền đó duy trì việc bắt thú non từ tự nhiên. Ủng hộ cộng đồng hiệu quả hơn qua dịch vụ hướng dẫn, homestay, sản phẩm nông nghiệp, thủ công.
Hiểu lầm: một người ít ỏi không ảnh hưởng gì. Thực tế: tác động du lịch là tổng của rất nhiều lựa chọn nhỏ. Lối mòn mới, đàn khỉ quen xin ăn, rạn san hô bị giẫm đều hình thành từ hàng nghìn người "chỉ một lần".
Hiểu lầm: càng nhìn gần thú càng tốt. Thực tế: trải nghiệm quan sát thú tốt nhất thường là khi con vật không biết có người. Hướng dẫn viên giỏi giúp khách thấy nhiều hơn chính vì biết giữ khoảng cách.
Du lịch có thể giúp bảo tồn khi nào
Du lịch không chỉ là sức ép. Khi được thiết kế đúng, nó tạo lý do kinh tế để giữ rừng, giữ biển. Ví dụ quen thuộc trên thế giới là du lịch xem khỉ đột núi ở vùng Trung Phi: số khách mỗi ngày được giới hạn chặt, phí cao, một phần nguồn thu chia cho cộng đồng địa phương; mô hình này thường được nêu là một trong những yếu tố góp phần vào việc quần thể khỉ đột núi tăng trở lại, bên cạnh tuần tra và chăm sóc thú y.
Điều kiện để du lịch giúp được loài khá rõ: có giới hạn số khách theo sức chịu tải; có quy tắc ứng xử được thực thi; người dân địa phương hưởng lợi thật, nhờ đó có động cơ bảo vệ; và nguồn thu quay lại cho công tác quản lý. Thiếu những điều kiện ấy, du lịch dễ thành phiên bản mở rộng của việc khai thác.
Với khách, cách đơn giản nhất để đứng về phía mô hình tốt là chọn dịch vụ do người địa phương làm, sẵn lòng trả phí tham quan, hỏi rõ về cách đối xử với động vật trước khi đặt, và để lại nhận xét trung thực sau chuyến đi — kể cả nhận xét chỉ ra chỗ chưa ổn.
Câu hỏi thường gặp
Cưỡi voi có thật sự gây hại không?
Voi châu Á nuôi để cưỡi thường phải trải qua quá trình huấn luyện cưỡng ép từ nhỏ, sống tách khỏi đàn, mang tải và làm việc nhiều giờ. Nhiều chuyên gia phúc lợi động vật và tổ chức bảo tồn khuyến cáo khách không cưỡi voi. Quan sát voi đi lại tự do là lựa chọn ít gây hại hơn.
Cho khỉ ăn một ít bánh thì có sao?
Một lần thì nhỏ, nhưng hàng nghìn khách mỗi tuần làm khỉ quen xin ăn, kéo nhau ra đường, tranh giành, cắn người. Thức ăn chế biến cũng không phù hợp với hệ tiêu hoá của chúng. Khỉ quen người còn dễ bị bắt để buôn bán.
Thăm trung tâm cứu hộ động vật có phải là du lịch có trách nhiệm không?
Có thể, nếu trung tâm không cho khách chạm vào động vật, không tổ chức biểu diễn, có mục tiêu cứu hộ và tái thả rõ ràng, và dùng chuyến thăm để giải thích về bảo tồn. Nơi cho bế ôm thú, chụp ảnh cận kề để thu tiền thì nên cân nhắc.
Đi vườn quốc gia mùa nào ít gây tác động nhất?
Không có câu trả lời chung cho mọi nơi. Nên tránh mùa sinh sản của các loài nhạy cảm nếu ban quản lý có khuyến cáo, tránh cao điểm đông khách, và chú ý quy định về lửa trong mùa khô. Hỏi ban quản lý vườn là cách chắc chắn nhất.
Mua mật ong rừng, măng rừng ở điểm du lịch có sao không?
Sản phẩm từ ngoài gỗ do người địa phương khai thác hợp pháp, bền vững có thể là nguồn thu tốt cho cộng đồng. Cần tránh sản phẩm từ động vật hoang dã, lan rừng, cây gỗ quý, và hỏi rõ nguồn gốc. Khi không chắc, ưu tiên sản phẩm nông nghiệp.
Có nên dùng thiết bị bay chụp ảnh trong vườn quốc gia không?
Nhiều vườn quốc gia hạn chế hoặc yêu cầu xin phép khi bay thiết bị. Tiếng và bóng của thiết bị bay có thể làm chim hoảng sợ, bỏ tổ. Nếu được phép, nên bay cao, xa khu vực có tổ và tránh tiếp cận đàn chim, thú.
