Thiếu dữ liệu (Data Deficient, viết tắt DD) là nhãn IUCN dùng cho loài đã được đem ra đánh giá nhưng chưa có đủ thông tin về phân bố hoặc quần thể để xếp vào bất kỳ bậc nguy cơ nào. DD không phải là “an toàn”, cũng không phải “nguy cấp”: nó là lời thừa nhận rằng khoa học chưa biết.
Nghe có vẻ là một ô trống kỹ thuật, nhưng DD che một phần không nhỏ đa dạng sinh học. Hàng chục nghìn loài trên Danh lục Đỏ đang mang nhãn này, tập trung ở những nhóm khó khảo sát như ếch nhái, dơi, cá, sinh vật biển sâu, côn trùng. Các phân tích gần đây cho thấy nhiều loài DD, khi có dữ liệu, sẽ thuộc nhóm bị đe doạ. Bài này giải thích loài rơi vào DD vì đâu, vì sao không nên đọc DD là “chưa đáng lo”, và làm sao để kéo một loài ra khỏi vùng tối này.
DD khác NE và khác “ít quan ngại” thế nào
Trong chín bậc của IUCN có hai nhãn của sự chưa biết. NE — chưa đánh giá nghĩa là chưa ai đem loài ra đối chiếu với tiêu chí. DD — thiếu dữ liệu nghĩa là đã có người làm việc đó, đã gom hết thông tin hiện có, và kết luận rằng thông tin không đủ. Vì vậy DD là một kết quả đánh giá thật sự, có giá trị: nó chỉ đúng chỗ cần đi khảo sát.
Nhầm DD với LC là lỗi phổ biến nhất. LC — ít quan ngại — là kết luận có căn cứ rằng loài phân bố rộng, quần thể ổn định, chưa gần ngưỡng nào. DD thì không có căn cứ cho kết luận nào cả. Một loài ếch chỉ biết từ vài mẫu vật thu cách đây nhiều thập kỷ, ở một khu rừng nay đã thành đồi trọc, rất có thể đang ở bậc cực kỳ nguy cấp — hoặc đã mất — dù trên giấy vẫn là DD.
Hướng dẫn của IUCN cũng nói rõ: nếu dữ liệu ít nhưng mọi suy luận hợp lý đều chỉ về cùng một hướng, người đánh giá nên chọn bậc theo hướng đó thay vì dùng DD. Ví dụ, một loài chỉ biết từ một điểm duy nhất mà điểm đó đã bị phá huỷ thì đủ cơ sở để xếp vào nhóm bị đe doạ. DD dành cho trường hợp dữ liệu cho phép cả kết luận an toàn lẫn kết luận nguy cấp.
Có thể hình dung bằng một phép so sánh đời thường: LC giống một bệnh án có đủ xét nghiệm và kết luận khoẻ mạnh; DD giống một hồ sơ chỉ có tên và địa chỉ, chưa ai khám. Không bác sĩ nào coi hồ sơ trống là khoẻ mạnh — và người làm bảo tồn cũng không nên coi loài DD là ổn.
Vì sao một loài rơi vào nhóm thiếu dữ liệu
Chỉ biết từ mẫu vật gốc. Nhiều loài được mô tả từ một hay vài mẫu vật thu ở một chuyến khảo sát, rồi không ai quay lại. Mẫu nằm trong bảo tàng, tên có trong sách, nhưng không ai biết loài còn ở đó không, có ở nơi nào khác không.
Khó tìm, khó thấy. Loài sống về đêm, sống trong hang, dưới đất, trên tán rừng cao, hay ở đáy biển sâu. Dơi, ếch nhái, rắn ẩn dật, cá hang là những ví dụ. Muốn ghi nhận chúng cần phương pháp chuyên biệt: lưới mờ, máy ghi âm siêu âm, khảo sát ban đêm, lặn sâu.
Phân loại chưa rõ. Khi các nhà khoa học chưa thống nhất một quần thể là loài riêng hay chỉ là biến thể, rất khó đánh giá nó như một đơn vị. Những loài “phức hợp” nhìn bề ngoài giống nhau nhưng khác nhau về di truyền thường rơi vào DD cho tới khi được tách bạch.
Vùng sống khó tiếp cận. Vùng núi hiểm trở, khu vực biên giới, vùng mất an ninh hay đơn giản là quá xa và tốn kém để khảo sát. Ở nhiều nước nhiệt đới, ngân sách nghiên cứu chỉ đủ cho một phần nhỏ diện tích rừng.
Thiếu người biết nhận dạng. Với nhiều nhóm như ốc cạn, nhện, nấm, rêu, số chuyên gia có thể định danh loài trên toàn thế giới chỉ đếm trên đầu ngón tay. Không có người nhận dạng thì có mẫu cũng không có dữ liệu.
Nhóm nào hay thiếu dữ liệu
Tỷ lệ DD khác nhau rất nhiều giữa các nhóm. Bảng dưới đây tóm tắt xu hướng chung được ghi nhận trong các tổng kết của Danh lục Đỏ, không phải số liệu chính xác cho từng nhóm:
| Nhóm sinh vật | Mức thiếu dữ liệu | Lý do chính |
|---|---|---|
| Chim | Rất thấp | Dễ quan sát, nhiều người theo dõi, kể cả người chơi chim nghiệp dư |
| Thú lớn | Thấp | Được nghiên cứu lâu, nhiều chương trình bẫy ảnh |
| Dơi, thú nhỏ gặm nhấm | Cao hơn hẳn thú lớn | Hoạt động đêm, khó định danh, nhiều loài mới được tách |
| Ếch nhái | Cao | Nhiều loài đặc hữu hẹp, sống ẩn, phân loại đang thay đổi nhanh |
| Cá nước ngọt, cá biển | Cao | Khó khảo sát dưới nước, số liệu đánh bắt không tách theo loài |
| Thực vật, nấm, động vật không xương sống | Cao nhưng chưa đo hết | Phần lớn còn chưa được đánh giá (NE), chưa nói tới DD |
Hệ quả là bức tranh “loài nào đang nguy cấp” bị lệch về những nhóm dễ thấy. Khi một báo cáo nói rằng chim có tỷ lệ bị đe doạ thấp hơn ếch nhái, một phần là thật, nhưng một phần cũng đến từ việc chim được đánh giá đầy đủ hơn. Các nhóm có nhiều DD có thể đang xấu hơn những gì con số cho thấy.
Vì sao nhiều loài DD có thể đang bị đe doạ
Có lý do để nghi rằng loài DD, tính trung bình, đang gặp nguy hơn loài đã đánh giá đầy đủ. Loài thiếu dữ liệu thường là loài hiếm gặp, phân bố hẹp, sống ở những vùng ít được khảo sát — đúng những đặc điểm hay đi kèm với nguy cơ tuyệt chủng cao. Một loài phổ biến, phân bố rộng thì hiếm khi thiếu dữ liệu đến mức không xếp bậc được.
Các nhà nghiên cứu đã thử ước lượng bằng cách dùng những gì biết được về loài DD — kích thước vùng phân bố đã ghi nhận, mức mất rừng trong vùng đó, đặc điểm sinh học — rồi so với các loài đã đánh giá có đặc điểm tương tự. Một nghiên cứu công bố năm 2022 dùng học máy theo hướng này ước tính rằng hơn một nửa số loài DD có khả năng thuộc nhóm bị đe doạ, cao hơn tỷ lệ ở các loài đã đánh giá. Đây là ước lượng có giả định, không thay được khảo sát thực địa, nhưng đủ để thấy không nên coi DD là vùng an toàn.
Hệ quả cho các con số tổng: nếu một phần lớn loài DD thật sự bị đe doạ, tỷ lệ loài bị đe doạ trong nhiều nhóm sẽ cao hơn con số đang công bố. Vì vậy các báo cáo cẩn thận thường đưa ra một khoảng — ước tính thấp nhất giả định không loài DD nào bị đe doạ, ước tính cao nhất giả định tất cả đều bị — và một ước tính giữa giả định loài DD bị đe doạ với cùng tỷ lệ như loài đã đánh giá.
Thiếu dữ liệu ở Việt Nam
Việt Nam là nơi nhiều loài mới cho khoa học được mô tả mỗi năm, đặc biệt ở ếch nhái, bò sát, cá nước ngọt, ốc cạn và thực vật. Mỗi loài mới thường chỉ được biết từ một vài điểm, với vài mẫu vật, và chưa có số liệu quần thể. Khi được đánh giá lần đầu, không ít loài như vậy rơi vào DD; một số khác được xếp ngay vào nhóm bị đe doạ vì vùng biết đến quá hẹp và đang chịu áp lực rõ ràng.
Dơi là ví dụ đáng chú ý. Việt Nam có số loài dơi lớn, nhiều loài sống trong hang núi đá vôi, và phân loại nhóm này thay đổi nhanh nhờ phân tích di truyền và ghi âm siêu âm. Hiểu biết về quần thể, xu hướng và mối đe doạ với từng loài dơi còn rất ít so với thú lớn, trong khi hang động — nơi trú của chúng — chịu áp lực từ khai thác đá, du lịch và xáo trộn.
Cá nước ngọt ở các hệ sông lớn như Mê Kông, sông Hồng cũng là nhóm thiếu dữ liệu đáng lo. Số liệu đánh bắt thường gộp nhiều loài, còn khảo sát chuyên sâu thì tốn kém. Những thay đổi lớn về dòng chảy, đập và khai thác cát có thể đang tác động tới nhiều loài mà chưa ai đo được mức độ.
Điều này không có nghĩa là thông tin trong nước kém, mà là khối lượng loài cần đánh giá quá lớn so với số người và kinh phí. Mỗi luận văn khảo sát ếch nhái ở một khu bảo tồn, mỗi bộ dữ liệu bẫy ảnh, mỗi ghi nhận có ảnh và toạ độ gửi cho cơ quan nghiên cứu đều là một mảnh ghép để kéo loài ra khỏi nhóm DD.
Kéo một loài ra khỏi nhóm thiếu dữ liệu: cần những gì
Để một loài DD được đánh giá lại và xếp vào bậc cụ thể, người đánh giá thường cần những mảnh thông tin sau, theo thứ tự hay được ưu tiên:
- Xác nhận phân loại: loài đang nói tới có thật sự là một loài riêng, và mẫu vật cũ thuộc về loài nào. Phân tích di truyền thường là bước đầu tiên.
- Ghi nhận phân bố: loài có mặt ở những điểm nào, kể cả những điểm khảo sát mà không thấy — dữ liệu vắng mặt cũng quan trọng như dữ liệu có mặt.
- Đánh giá sinh cảnh: nơi sống còn bao nhiêu, đang mất nhanh hay chậm. Ảnh vệ tinh có thể cung cấp phần này ngay cả khi chưa đếm được cá thể.
- Xác định mối đe doạ: loài có bị săn, bị bắt, bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh hay loài ngoại lai không.
- Ước lượng quần thể hoặc xu hướng: đây là phần khó nhất và thường đến sau cùng; trong nhiều trường hợp, ba mảnh trên đã đủ để áp tiêu chí B mà không cần đếm cá thể.
Nhìn danh sách này sẽ thấy: phần lớn công việc không đòi hỏi công nghệ đắt tiền mà đòi hỏi người đi thực địa có hệ thống và dữ liệu được lưu, chia sẻ đúng cách. Các chương trình khoa học công dân — người dân ghi nhận loài kèm ảnh, thời gian, địa điểm — đã góp phần đáng kể cho nhiều nhóm, nhất là chim và bướm.
Câu hỏi thường gặp
Loài DD có được tính vào số loài bị đe doạ không?
Không. Con số loài bị đe doạ chỉ cộng ba bậc CR, EN, VU. Loài DD đứng ngoài phép tính, nên nếu nhiều loài DD thật sự đang bị đe doạ, con số công bố sẽ thấp hơn thực tế. Các báo cáo cẩn thận thường nêu thêm khoảng ước tính có tính tới nhóm DD.
Loài DD có được pháp luật bảo vệ không?
Việc bảo vệ pháp lý phụ thuộc vào danh mục trong luật quốc gia và phụ lục CITES, không phụ thuộc trực tiếp vào bậc IUCN. Một loài DD vẫn có thể được bảo vệ nếu nằm trong danh mục, hoặc được bảo vệ gián tiếp khi sống trong khu bảo tồn.
Có nên ưu tiên nghiên cứu loài DD hơn loài đã biết là nguy cấp?
Đây là câu hỏi phân bổ nguồn lực có tranh luận. Loài CR cần hành động ngay; loài DD cần thông tin trước khi biết có cần hành động hay không. Nhiều nhà bảo tồn đề xuất ưu tiên những loài DD có dấu hiệu rủi ro cao, như vùng biết đến hẹp và đang mất rừng.
Người không chuyên có góp được dữ liệu cho loài DD không?
Có, với điều kiện ghi nhận có ảnh rõ, thời gian, nơi chốn và được gửi cho cơ quan nghiên cứu hoặc nền tảng khoa học công dân uy tín. Không nên tự bắt, thu mẫu hay chia sẻ vị trí chính xác của loài hiếm lên mạng xã hội, vì có thể thu hút người săn bắt.
Một loài có thể ở bậc DD mãi không?
Về nguyên tắc DD là trạng thái tạm thời, nhưng trên thực tế nhiều loài mang nhãn này rất lâu vì không ai có điều kiện khảo sát. IUCN khuyến khích đánh giá lại khi có dữ liệu mới, và các nhóm chuyên gia thường lập danh sách loài DD ưu tiên khảo sát.