Vượn khổng lồ Gigantopithecus: loài vượn lớn nhất từng sống và dấu vết ở Việt Nam

Gigantopithecus blacki là loài vượn lớn nhất từng được biết, sống trong rừng cận nhiệt đới và nhiệt đới ở Nam Trung Quốc và vùng lân cận, trong đó có miền Bắc Việt Nam, từ khoảng hai triệu năm trước cho đến khi tuyệt chủng vào khoảng 300 đến 200 nghìn năm trước. Họ hàng gần nhất còn sống của nó là đười ươi, không phải con người.

Toàn bộ hiểu biết về loài này đến từ khoảng bốn xương hàm dưới và vài nghìn chiếc răng — không có một bộ xương nào. Vì vậy các con số về chiều cao hay cân nặng thường được trích, như cao tới khoảng ba mét và nặng vài trăm kilôgam, chỉ là ước tính rất thô. Nghiên cứu công bố năm 2024 cho thấy nó biến mất khi rừng trở nên theo mùa rõ rệt hơn, và chế độ ăn kém linh hoạt khiến nó không thích nghi kịp.

Phát hiện từ một hiệu thuốc

Câu chuyện Gigantopithecus bắt đầu một cách khác thường. Năm 1935, nhà cổ nhân học Ralph von Koenigswald lục tìm trong các hiệu thuốc cổ truyền ở Hồng Kông, nơi bán “răng rồng” — thực chất là răng hoá thạch nghiền làm thuốc. Ông nhận ra một chiếc răng hàm cực lớn mang đặc điểm của linh trưởng và đặt tên loài là Gigantopithecus blacki, nghĩa là “vượn khổng lồ của Black”, để tưởng nhớ nhà giải phẫu Davidson Black.

Trong nhiều năm sau, các mẫu tiếp tục đến từ hiệu thuốc trước khi các nhà nghiên cứu tìm được răng trong hang động ở Quảng Tây, Trung Quốc, đúng trong bối cảnh địa chất. Từ thập niên 1950, các hang đá vôi vùng Quảng Tây cung cấp phần lớn mẫu vật, trong đó có những xương hàm lớn cho phép ước lượng kích thước.

Chi tiết hiệu thuốc nhắc ta một điều: hoá thạch, cũng như sừng tê hay vảy tê tê ngày nay, từng bị coi là vị thuốc dù không có bằng chứng y học nào. Nhiều mẫu hoá thạch có giá trị khoa học đã bị nghiền nát theo cách đó. Điều này càng đúng với các sản phẩm từ động vật hoang dã còn sống: chúng không chữa bệnh và việc buôn bán chúng là vi phạm pháp luật.

Biết gì từ răng và xương hàm

Kích thước. Răng hàm của Gigantopithecus lớn hơn nhiều so với khỉ đột. Từ kích thước răng và xương hàm, các nhà nghiên cứu ngoại suy ra cơ thể lớn hơn mọi loài vượn sống. Nhưng ngoại suy từ răng sang thân thể có sai số lớn, và tỉ lệ giữa răng và cơ thể không cố định giữa các loài.

Khác biệt giới tính. Răng và xương hàm có hai cỡ khá rõ, gợi ý con đực lớn hơn con cái đáng kể, giống khỉ đột và đười ươi ngày nay.

Chế độ ăn. Răng hàm phẳng, men răng rất dày, phù hợp nghiền thức ăn thực vật cứng hoặc xơ. Phân tích đồng vị cacbon cho thấy nó ăn thực vật rừng, không phải cỏ đồng trống. Các vi hoá thạch thực vật bám trên răng và vết sâu răng gợi ý chế độ ăn có nhiều quả.

Họ hàng. Năm 2019, các nhà khoa học trích được protein từ men răng của một mẫu khoảng 1,9 triệu năm tuổi. Phân tích protein cho thấy Gigantopithecus là nhánh chị em của đười ươi, tách ra từ một tổ tiên chung từ hơn mười triệu năm trước. Đây cũng là một trong những lần đầu protein cổ được dùng để giải quyết câu hỏi quan hệ tiến hoá ở tuổi lớn như vậy.

Đi bằng bốn chân. Vì chưa có xương chi, cách di chuyển chỉ được suy luận: với kích thước lớn, nhiều khả năng nó sống chủ yếu dưới đất và đi bằng bốn chân như khỉ đột, chứ không đứng thẳng như hình vẽ người tuyết trong truyện.

Gigantopithecus ở Việt Nam

Ngoài Nam Trung Quốc, miền Bắc Việt Nam là một trong số ít nơi có răng Gigantopithecus được tìm thấy trong bối cảnh khảo cổ rõ ràng. Nổi bật nhất là các hang ở tỉnh Lạng Sơn, như hang Thẩm Khuyên và Thẩm Hai, được các nhà nghiên cứu Việt Nam và quốc tế khai quật từ những thập niên cuối thế kỷ XX. Trầm tích trong hang chứa răng của nhiều loài thú Pleistocen giữa.

Một công bố năm 1996 về hang Thẩm Khuyên đã gây chú ý khi báo cáo Gigantopithecus cùng tồn tại với người đứng thẳng (Homo erectus) ở đây, dựa trên vài chiếc răng được xếp vào chi người. Về sau, việc xếp loại các răng đó và một số định tuổi được xem xét lại, nên câu hỏi “người cổ và vượn khổng lồ có gặp nhau ở Lạng Sơn không” vẫn nên coi là chưa ngã ngũ.

Điều chắc chắn hơn là các hang đá vôi miền Bắc Việt Nam lưu giữ một hệ động vật rừng nhiệt đới phong phú thời Pleistocen, bao gồm các loài voi cổ, heo vòi, gấu, đười ươi — loài nay chỉ còn ở Borneo và Sumatra. Gigantopithecus là một thành viên trong bức tranh đó. Các mẫu vật được lưu giữ và nghiên cứu ở các viện khoa học; khu vực hang là di tích khoa học, không phải nơi để tự ý đào bới.

Gigantopithecus và đười ươi: một kết cục, hai số phận

Nghiên cứu năm 2024 so sánh Gigantopithecus với đười ươi cổ sống cùng vùng, trong cùng giai đoạn khí hậu thay đổi. Bảng tóm tắt những khác biệt then chốt theo kết quả công bố:

Nhóm nghiên cứu đã định tuổi trầm tích ở hàng chục hang trong vùng bằng nhiều phương pháp và dựng lại môi trường qua phấn hoa, đồng vị. Kết quả cho thấy trong vài trăm nghìn năm trước khi Gigantopithecus biến mất, rừng ở vùng này dần chuyển từ rừng ổn định quanh năm sang rừng có mùa khô rõ rệt hơn, quả ít và theo mùa. Một loài to xác, cần nhiều thức ăn và ít linh hoạt chịu thiệt nặng nhất — mẫu hình quen thuộc của tuyệt chủng.

Định tuổi một loài đã mất trong hang động

Xác định thời điểm Gigantopithecus biến mất khó hơn nhiều so với định tuổi ranh giới K–Pg. Trầm tích hang động không có những lớp tro núi lửa xếp ngay ngắn; chúng bị nước cuốn vào, trộn lẫn, đôi khi đảo lộn. Một chiếc răng có thể nằm trong lớp trầm tích trẻ hơn nó. Đây là lý do nhiều niên đại cũ cho các hang ở Trung Quốc và Việt Nam có sai số lớn hoặc mâu thuẫn nhau.

Nghiên cứu năm 2024 khắc phục bằng cách kết hợp nhiều phương pháp độc lập cho cùng một địa điểm: định tuổi bằng phát quang (đo thời điểm hạt khoáng trong trầm tích được chôn khỏi ánh sáng lần cuối), định tuổi chuỗi urani cho thạch nhũ và răng, và cộng hưởng spin điện tử cho men răng. Khi các phương pháp dựa trên những nguyên lý vật lý khác nhau cùng cho một kết quả, niên đại trở nên đáng tin hơn nhiều.

Kết hợp niên đại với phấn hoa, đồng vị và hoá học răng, nhóm nghiên cứu dựng được một “cửa sổ tuyệt chủng” chứ không chỉ một con số. Cách làm này cũng là mẫu cho việc nghiên cứu các hang khác trong vùng, trong đó có hang ở Việt Nam, nơi niên đại của nhiều tầng trầm tích vẫn cần được xác định lại.

Bài học từ một loài khổng lồ biến mất mà không có con người

Câu chuyện Gigantopithecus đáng giá vì nó cho thấy một trường hợp tuyệt chủng mà nguyên nhân chính không phải con người. Vào thời điểm nó biến mất, con người hiện đại chưa xuất hiện ở khu vực; các nghiên cứu hiện có gắn sự kiện này với thay đổi khí hậu và thảm thực vật. Điều này giúp cân bằng góc nhìn: tuyệt chủng là hiện tượng tự nhiên có từ trước con người, và việc nghiên cứu các ca tự nhiên giúp ta hiểu loài nào dễ tổn thương.

Mẫu hình rút ra trùng khớp với nhiều câu chuyện khác: kích thước lớn, chế độ ăn chuyên biệt, sinh sản chậm là tổ hợp nguy hiểm khi môi trường đổi nhanh. Đười ươi — họ hàng gần nhất của Gigantopithecus — sống sót qua biến cố đó, nhưng ngày nay cả ba loài đười ươi đều được IUCN xếp vào bậc cực kỳ nguy cấp, chủ yếu do mất rừng. Lần này, nguyên nhân thay đổi môi trường lại chính là con người.

Với người làm giáo dục ở Việt Nam, Gigantopithecus là một cầu nối tốt: một loài tiền sử “có thật ở quê mình”, gắn với hang động mà học sinh có thể biết tên, và mở ra câu chuyện về các loài linh trưởng hiện đang nguy cấp trên những dãy núi đá vôi ấy.

Người tuyết, Bigfoot và giới hạn của trí tưởng tượng

Gigantopithecus thường được nhắc trong các chuyện về người tuyết Himalaya hay “Bigfoot” ở Bắc Mỹ, với lập luận rằng một quần thể vượn khổng lồ có thể còn sống ẩn trong rừng sâu. Lập luận này không có cơ sở khoa học. Không có hoá thạch Gigantopithecus nào trẻ hơn vài trăm nghìn năm, không có bằng chứng nó từng sống ở Himalaya cao hay Bắc Mỹ, và một quần thể vượn lớn đủ để tồn tại lâu dài cần hàng trăm cá thể — thứ không thể không để lại xương, phân, ảnh bẫy ảnh.

Các mẫu lông và mẫu vật được cho là của “người tuyết” khi phân tích ADN đều cho kết quả là gấu hoặc các động vật quen thuộc khác. Đây là ví dụ dễ hiểu để dạy học sinh cách phân biệt giữa một loài có thật được biết qua hoá thạch và một truyền thuyết dựa vào giai thoại.

Thú vị là ở Việt Nam, những loài lớn thật sự chưa từng được biết đến vẫn được phát hiện — như sao la được phát hiện năm 1992. Vì vậy câu hỏi “còn loài lớn nào chưa được phát hiện không” là câu hỏi khoa học hợp lý; chỉ là câu trả lời đến từ khảo sát, bẫy ảnh và phân tích ADN môi trường, không phải từ truyền thuyết.

Câu hỏi thường gặp

Gigantopithecus có phải là tổ tiên của loài người không?

Không. Gigantopithecus thuộc nhánh đười ươi, tách khỏi dòng dẫn tới người từ hơn mười triệu năm trước. Nó là một họ hàng xa đã tuyệt chủng, không phải tổ tiên trực tiếp của người hay của bất kỳ loài vượn nào đang sống.

Gigantopithecus cao bao nhiêu?

Không ai biết chính xác vì chưa tìm thấy xương chi hay bộ xương. Các ước tính từ răng và xương hàm thường nói tới khoảng ba mét nếu đứng thẳng và vài trăm kilôgam, nhưng đây là ngoại suy rất thô, có thể sai đáng kể.

Vì sao chỉ tìm thấy răng mà không thấy xương khác?

Răng là bộ phận cứng nhất, men răng bền với phong hoá. Trong hang động, xương thường bị nhím và các loài gặm nhấm gặm, kéo vào hang, chỉ còn răng sót lại. Điều này khiến việc tìm thấy một bộ xương gần như rất khó.

Có thể tìm thấy răng Gigantopithecus khi đi thăm hang không?

Khả năng gần như bằng không, và các hang có giá trị khảo cổ được quản lý như di tích. Nếu nghi thấy mẫu xương răng hoá thạch, nên để nguyên, chụp ảnh và báo cho cơ quan văn hoá hoặc bảo tàng địa phương thay vì mang về.

Gigantopithecus có ăn tre như gấu trúc không?

Từng có giả thuyết như vậy vì răng to và men dày, và vì gấu trúc cổ sống cùng vùng. Các phân tích về sau, gồm đồng vị và vi hoá thạch trên răng, nghiêng về chế độ ăn có nhiều quả và thực vật rừng đa dạng, không chuyên ăn tre.

Đười ươi từng sống ở Việt Nam có đúng không?

Đúng. Răng đười ươi hoá thạch được tìm thấy trong nhiều hang Pleistocen ở miền Bắc Việt Nam và Nam Trung Quốc. Ngày nay đười ươi chỉ còn ở Borneo và Sumatra; sự rút lui này gắn với biến đổi khí hậu và rừng trong quá khứ, rồi với mất rừng và săn bắt gần đây.