IUCN xếp một loài vào bậc cực kỳ nguy cấp (CR), nguy cấp (EN) hay sắp nguy cấp (VU) bằng năm tiêu chí định lượng, ký hiệu từ A đến E: A – quần thể suy giảm nhanh; B – vùng phân bố hẹp kèm phân mảnh hoặc suy giảm; C – quần thể nhỏ và đang giảm; D – quần thể rất nhỏ hoặc vùng sống cực hẹp; E – phân tích định lượng cho thấy xác suất tuyệt chủng cao.
Chỉ cần thoả một tiêu chí là đủ để vào bậc tương ứng; thoả nhiều tiêu chí ở các bậc khác nhau thì lấy bậc cao nhất. Bài này giải thích từng tiêu chí, các khái niệm nền như “cá thể trưởng thành” và “thời gian thế hệ”, kèm bảng ngưỡng để tự đối chiếu và cách đọc chuỗi mã như “CR A2cd; C2a(i)” trên một trang đánh giá.
Ba khái niệm phải nắm trước khi đọc ngưỡng
Cá thể trưởng thành. Chỉ đếm những cá thể có khả năng sinh sản, không đếm con non, con già đã hết khả năng sinh sản hay cá thể bị cô lập không có bạn tình. Một đàn 300 con nghe đông, nhưng nếu chỉ 80 con trưởng thành thì con số dùng trong tiêu chí là 80.
Thời gian thế hệ. Tuổi trung bình của bố mẹ trong quần thể. Tiêu chí tính suy giảm trong “mười năm hoặc ba thế hệ, lấy khoảng dài hơn”. Với loài sống ngắn như ếch nhái, mười năm là khung chính; với loài sống lâu như rùa, voi, cây gỗ lớn, ba thế hệ có thể là năm, bảy chục năm, thậm chí lâu hơn. Nhờ đó loài sinh sản chậm không bị đánh giá dễ dãi chỉ vì suy giảm diễn ra từ từ.
Phạm vi xuất hiện và diện tích cư trú. Phạm vi xuất hiện (EOO) là vùng bao quanh mọi điểm có loài, vẽ như một sợi dây chun căng quanh các điểm. Diện tích cư trú (AOO) là phần loài thật sự sống bên trong, thường tính bằng số ô lưới 2×2 km có ghi nhận. Một loài có thể có EOO lớn nhưng AOO nhỏ, nếu nó chỉ sống ở vài đỉnh núi rải rác.
Bảng ngưỡng chính của ba bậc bị đe doạ
Bảng dưới đây tóm tắt các ngưỡng cốt lõi theo bộ tiêu chí phiên bản 3.1. Mỗi tiêu chí còn có điều kiện phụ chi tiết; muốn đánh giá thật cần đọc nguyên văn hướng dẫn của IUCN:
| Tiêu chí | CR | EN | VU |
|---|---|---|---|
| A1 – suy giảm đã xảy ra, nguyên nhân đã dừng và hiểu rõ | ≥ 90% | ≥ 70% | ≥ 50% |
| A2, A3, A4 – suy giảm khác (quá khứ, tương lai, hoặc bắc qua hai thời kỳ) | ≥ 80% | ≥ 50% | ≥ 30% |
| B1 – phạm vi xuất hiện (EOO) | dưới 100 km² | dưới 5.000 km² | dưới 20.000 km² |
| B2 – diện tích cư trú (AOO) | dưới 10 km² | dưới 500 km² | dưới 2.000 km² |
| C – số cá thể trưởng thành, kèm suy giảm | dưới 250 | dưới 2.500 | dưới 10.000 |
| D – số cá thể trưởng thành | dưới 50 | dưới 250 | dưới 1.000 |
| E – xác suất tuyệt chủng | ≥ 50% trong 10 năm/3 thế hệ | ≥ 20% trong 20 năm/5 thế hệ | ≥ 10% trong 100 năm |
Đọc bảng theo hàng ngang: một loài suy giảm 60% theo A2 thì đạt EN (vì ≥ 50%) nhưng chưa đạt CR (cần ≥ 80%). Cùng loài đó nếu chỉ còn 40 cá thể trưởng thành thì đạt CR theo tiêu chí D — và bậc cuối cùng là CR, vì luôn lấy bậc cao nhất trong các tiêu chí thoả.
Tiêu chí A và B: tốc độ mất và độ hẹp của nơi sống
Tiêu chí A nhìn vào tốc độ quần thể giảm. Có bốn biến thể: A1 cho suy giảm đã xảy ra mà nguyên nhân đã chấm dứt và có thể đảo ngược — vì nguyên nhân đã dừng nên ngưỡng cao hơn; A2 cho suy giảm đã xảy ra nhưng nguyên nhân có thể còn đó; A3 cho suy giảm dự báo trong tương lai; A4 cho khung thời gian bắc qua cả quá khứ lẫn tương lai. Sau số là các chữ cái chỉ căn cứ: a quan sát trực tiếp, b chỉ số độ phong phú, c suy giảm diện tích hoặc chất lượng sinh cảnh, d mức khai thác, e tác động của loài xâm hại, mầm bệnh, ô nhiễm hay đối thủ cạnh tranh.
Tiêu chí B dành cho loài sống trong vùng hẹp. Chỉ diện tích nhỏ thì chưa đủ: loài phải thoả thêm ít nhất hai trong ba điều kiện — (a) bị phân mảnh nghiêm trọng hoặc chỉ ở rất ít “địa điểm” (một địa điểm với CR, tối đa năm với EN, tối đa mười với VU); (b) đang suy giảm liên tục về vùng sống, chất lượng sinh cảnh hay số cá thể; (c) dao động cực mạnh. Lý do: nhiều loài tự nhiên sống hẹp nhưng ổn định qua hàng nghìn năm, chúng không nên bị xếp nguy cấp chỉ vì nhỏ.
Nhiều loài thực vật và lưỡng cư đặc hữu núi cao của Việt Nam được đánh giá chủ yếu qua tiêu chí B, vì đếm cá thể rất khó nhưng vùng sống thì đo được bằng bản đồ và ảnh vệ tinh.
Tiêu chí C, D và E: khi quần thể đã nhỏ
Tiêu chí C áp dụng cho quần thể đã nhỏ mà vẫn tiếp tục giảm. Ngoài ngưỡng số cá thể trưởng thành, loài phải có suy giảm liên tục — hoặc với tốc độ cụ thể trong ngắn hạn, hoặc kèm cấu trúc quần thể rất bất lợi, chẳng hạn mọi cá thể dồn trong một tiểu quần thể duy nhất.
Tiêu chí D không cần chứng minh suy giảm: chỉ riêng việc quá ít cá thể là đủ nguy hiểm, vì quần thể nhỏ dễ chết vì một trận dịch, một đợt rét, hay đơn giản là sinh nhiều con đực hơn con cái trong vài năm liền. Biến thể D2 của bậc VU dành cho loài có vùng sống cực hẹp — thường dưới 20 km² hoặc tối đa năm địa điểm — mà một mối đe doạ có thể đẩy nó lên CR hay EX trong thời gian rất ngắn.
Tiêu chí E là phân tích định lượng — thường là mô hình sống còn của quần thể (PVA) — ước tính xác suất loài biến mất trong một khung thời gian. Đây là tiêu chí ít được dùng nhất vì đòi hỏi số liệu sinh sản, tử vong và biến động rất chi tiết, thứ mà phần lớn loài hoang dã chưa có.
Đọc chuỗi mã tiêu chí trên một trang đánh giá
Trên trang đánh giá của danh lục, sau bậc luôn có một chuỗi mã. Lấy chuỗi giả định “EN A2cd; C2a(i)” làm ví dụ, đọc theo các bước:
- EN — bậc cuối cùng của loài là nguy cấp.
- A2 — thoả tiêu chí suy giảm đã xảy ra với nguyên nhân có thể chưa dừng, mức suy giảm từ 50% trở lên trong mười năm hoặc ba thế hệ.
- c — căn cứ là suy giảm diện tích hoặc chất lượng sinh cảnh; d — căn cứ là mức khai thác, tức săn bắt hay thu hái.
- Dấu chấm phẩy ngăn cách các tiêu chí khác nhau mà loài cùng thoả ở bậc này.
- C2a(i) — đồng thời thoả tiêu chí C: dưới 2.500 cá thể trưởng thành, đang giảm liên tục, và không tiểu quần thể nào có quá 250 cá thể trưởng thành.
- Từ đó rút ra câu chuyện: loài này bị đe doạ vì mất rừng và vì bị săn, quần thể vừa nhỏ vừa vỡ thành nhiều mảnh nhỏ. Bảo tồn phải đồng thời giữ sinh cảnh, chặn khai thác và nối các mảnh quần thể.
Biết đọc chuỗi mã là kỹ năng đáng giá nhất cho người làm bài, làm truyền thông: nó cho biết vì sao loài nguy cấp, chứ không chỉ nguy cấp đến đâu.
Độ bất định, nguyên tắc phòng ngừa và giới hạn
Dữ liệu hiếm khi đầy đủ. Tiêu chí cho phép dùng ước tính, suy luận và dự báo, miễn là được giải thích. Người đánh giá có thể nêu một khoảng — ví dụ suy giảm 40–70% — rồi lập luận chọn bậc dựa trên thái độ với rủi ro.
Thái độ phòng ngừa nhưng không bi quan. Hướng dẫn của IUCN khuyên chọn cách nhìn “phòng ngừa nhưng thực tế”: không đẩy bậc lên chỉ vì sợ, cũng không hạ bậc chỉ vì thiếu bằng chứng suy giảm.
Không phải mọi loài hợp với cùng một thước. Cây sống hàng trăm năm, cá đẻ hàng triệu trứng, côn trùng biến động theo mùa — áp chung một bộ tiêu chí đòi hỏi các hướng dẫn chi tiết riêng cho từng trường hợp. Đó là lý do bộ hướng dẫn sử dụng được cập nhật định kỳ.
Tiêu chí đo nguy cơ, không đo nguyên nhân sâu. Biết loài giảm 60% chưa nói được vì sao rừng mất, ai hưởng lợi, giải pháp nào khả thi. Phần đó cần nghiên cứu xã hội, kinh tế và làm việc với cộng đồng địa phương.
Thử áp tiêu chí với một loài giả định
Cách nhanh nhất để hiểu bộ tiêu chí là tự áp thử. Dưới đây là ví dụ giả định, mọi con số đều tự đặt để minh hoạ, không phải dữ liệu của loài có thật. Một loài ếch sống trên núi cao, thời gian thế hệ ba năm, có các thông tin sau:
- Suy giảm: khảo sát lặp lại cho thấy số cá thể giảm khoảng 55% trong mười năm qua, nguyên nhân là mất rừng và nấm bệnh, chưa có dấu hiệu dừng. Vì ba thế hệ chỉ là chín năm, khung tính là mười năm. Mức 55% thoả ngưỡng A2 của EN (từ 50%) nhưng chưa tới ngưỡng CR (từ 80%) — kết quả theo A: EN.
- Vùng sống: mọi ghi nhận nằm trong phạm vi xuất hiện khoảng 300 km², diện tích cư trú tính theo ô lưới 2×2 km là 24 km². Cả hai đều dưới ngưỡng EN (5.000 km² và 500 km²) nhưng trên ngưỡng CR. Loài có ở ba địa điểm và đang mất rừng liên tục, nên thoả điều kiện phụ (a) và (b). Kết quả theo B: EN.
- Số cá thể: ước tính khoảng 1.500 cá thể trưởng thành và đang giảm. Con số dưới 2.500 kèm suy giảm liên tục có thể thoả tiêu chí C của EN nếu đáp ứng thêm điều kiện về tốc độ giảm hoặc cấu trúc quần thể. Kết quả theo C: nhiều khả năng EN.
- Tiêu chí D và E: 1.500 cá thể vượt ngưỡng D của cả ba bậc bị đe doạ ở phần D1; chưa có mô hình định lượng nên không dùng E.
- Kết luận: bậc cao nhất đạt được là EN, ghi chuỗi mã theo các tiêu chí đã thoả, ví dụ “EN A2ace; B1ab(iii)+2ab(iii)”. Nếu khảo sát năm sau phát hiện suy giảm đã vượt 80%, loài sẽ được nâng lên CR ngay ở lần đánh giá kế tiếp.
Bài tập này cho thấy hai điều. Một: các tiêu chí thường chỉ về cùng một hướng, vì chúng đo các mặt khác nhau của cùng một tình trạng. Hai: chất lượng kết luận phụ thuộc hoàn toàn vào chất lượng khảo sát — sai số ở con số 55% hay 24 km² có thể làm bậc nhảy lên hoặc xuống một nấc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao loài cần thoả hai điều kiện phụ trong tiêu chí B?
Vì sống trong vùng hẹp chưa chắc đã nguy hiểm. Nhiều loài tự nhiên chỉ sống trên một dãy núi nhưng ổn định qua hàng nghìn năm. Điều kiện phụ về phân mảnh, suy giảm hay dao động mạnh đảm bảo chỉ những loài hẹp và đang gặp áp lực mới bị xếp vào nhóm đe doạ.
Người không phải chuyên gia có tự áp tiêu chí được không?
Có thể tập áp để hiểu, ví dụ trong bài tập sinh học, nhưng kết quả chỉ mang tính tham khảo. Một đánh giá chính thức cần dữ liệu đầy đủ, hiểu biết về sinh học loài, và phải qua thẩm định độc lập trước khi được chấp nhận.
Thời gian thế hệ của một loài được tính thế nào?
Thường là tuổi trung bình của bố mẹ khi sinh con trong quần thể, ước tính từ dữ liệu tuổi trưởng thành, tuổi thọ và tần suất sinh sản. Với loài thiếu số liệu, người đánh giá có thể dùng giá trị của loài gần họ hàng và phải ghi rõ cách ước tính.
Tiêu chí có áp dụng cho thực vật và nấm không?
Có. Bộ tiêu chí dùng chung cho mọi nhóm sinh vật. Với thực vật, việc xác định cá thể trưởng thành có thể phức tạp vì cây mọc thành cụm hoặc sinh sản vô tính; hướng dẫn của IUCN có phần riêng giải thích cách đếm trong những trường hợp này.
Địa điểm trong tiêu chí B khác gì một khu rừng?
Địa điểm được định nghĩa theo mối đe doạ: vùng mà một sự kiện đe doạ duy nhất có thể nhanh chóng tác động tới mọi cá thể ở đó. Một khu rừng lớn có thể là nhiều địa điểm nếu các phần chịu các mối đe doạ khác nhau, và ngược lại.
Một loài đạt CR theo tiêu chí D thì có cần chứng minh suy giảm không?
Không. Tiêu chí D chỉ cần số cá thể trưởng thành dưới ngưỡng, vì quần thể quá nhỏ tự thân đã dễ biến mất do biến cố ngẫu nhiên, cận huyết và mất cân bằng giới tính, kể cả khi số lượng đang tạm ổn định.