Nhiều video động vật hoang dã "dễ thương" trên mạng thực chất ghi lại một con vật đang sợ hãi hoặc đang sống trong điều kiện không phù hợp. Ví dụ nổi tiếng nhất là video cu li giơ hai tay lên khi bị cù: đó không phải biểu hiện thích thú mà là tư thế phòng vệ, khi con vật chuẩn bị dùng tuyến độc ở khuỷu tay. Khi video kiểu này lan truyền, nhu cầu nuôi những loài vốn bị bắt từ tự nhiên tăng theo.
Vì vậy mỗi lượt thích, chia sẻ, bình luận "muốn nuôi một con" không trung lập. Thuật toán đẩy nội dung có tương tác cao tới nhiều người hơn, người làm nội dung có động cơ quay thêm, và người buôn có thêm khách hỏi mua.
Phản ứng đúng rất đơn giản: không tương tác với video động vật hoang dã bị nuôi làm cảnh, dùng chức năng báo cáo của nền tảng khi thấy rao bán, và chia sẻ thay vào đó những nội dung quay động vật trong tự nhiên.
Cu li: loài linh trưởng duy nhất có nọc độc
Cu li là nhóm linh trưởng nhỏ, hoạt động ban đêm, di chuyển chậm, mắt to. Việt Nam có hai loài: cu li lớn (Nycticebus bengalensis) và cu li nhỏ (Xanthonycticebus pygmaeus, trước đây xếp trong chi Nycticebus). Cả hai đều bị đe doạ, theo đánh giá IUCN gần nhất đều ở bậc nguy cấp (EN), và toàn bộ các loài cu li thuộc Phụ lục I của CITES từ năm 2007.
Điều ít người biết là cu li là nhóm linh trưởng duy nhất được biết có nọc độc. Chúng có tuyến ở mặt trong khuỷu tay; khi bị đe doạ, cu li giơ tay qua đầu, liếm chất tiết từ tuyến, trộn với nước bọt, và vết cắn có thể gây phản ứng mạnh ở người. Tư thế "giơ tay" trong video bị cù chính là tư thế này.
Để bán làm thú cưng, người buôn thường nhổ hoặc cắt răng nanh của cu li, thường không gây tê, gây nhiễm trùng và khiến con vật không bao giờ có thể thả lại tự nhiên. Cu li nuôi trong nhà bị phơi dưới ánh đèn ban ngày, ăn sai thức ăn, sống đơn độc; nhiều con chết sau thời gian ngắn. Một video "dễ thương" có thể là ghi hình một con vật đang chịu đau đớn kéo dài.
Rái cá, khỉ, chim: những câu chuyện giống nhau
Rái cá vuốt bé (Aonyx cinereus) là loài rái cá nhỏ nhất, sống theo đàn gia đình ở sông suối, đất ngập nước châu Á, có ở Việt Nam. Trào lưu nuôi rái cá làm thú cưng và quán cà phê rái cá ở một số nước châu Á khiến nhu cầu rái cá con tăng. Năm 2019, rái cá vuốt bé và rái cá lông mượt được chuyển lên Phụ lục I của CITES, phần vì lo ngại buôn bán làm thú cưng. Theo đánh giá IUCN gần nhất, rái cá vuốt bé ở bậc sắp nguy cấp (VU).
Để có một con rái cá con, người bắt thường phải giết hoặc xua bố mẹ đi. Rái cá là loài sống theo đàn, cần nước sạch để bơi, nhiều thời gian vận động; nuôi trong căn hộ, tắm trong bồn rửa là điều kiện rất xa nhu cầu tự nhiên.
Mô hình tương tự lặp lại với khỉ con mặc quần áo, chim vẹt hoang dã bị cắt cánh, cầy vòi hương nuôi trong nhà. Có bằng chứng cho thấy hình ảnh như vậy làm sai lệch nhận thức. Nghiên cứu của Ross và cộng sự (2008) ghi nhận người xem ảnh tinh tinh đứng cạnh người có xu hướng nghĩ loài này không bị đe doạ. Phân tích bình luận dưới video cu li bị cù do nhóm của Nekaris công bố năm 2013 cho thấy một phần đáng kể người xem bày tỏ muốn nuôi một con. Độ mạnh của hiệu ứng còn tuỳ bối cảnh, nhưng chiều hướng thì khá nhất quán.
Cách đọc một video động vật hoang dã
Một vài dấu hiệu giúp phân biệt video ghi lại động vật trong tự nhiên với video động vật bị nuôi nhốt hoặc bị đối xử không phù hợp.
| Dấu hiệu | Thường có nghĩa là | Nên làm |
|---|---|---|
| Con vật ở trong nhà, mặc quần áo, nằm trên giường, trong bồn tắm | Bị nuôi làm cảnh | Không tương tác, có thể báo cáo nếu là loài nguy cấp |
| Con vật bị cầm, cù, vuốt ve liên tục | Bị ép tiếp xúc, có thể căng thẳng | Không tương tác |
| Loài hoạt động đêm (cu li, cầy, cú) quay dưới đèn sáng ban ngày | Sai nhịp sinh học, có thể bị hại | Không tương tác |
| Con non một mình, không thấy bố mẹ | Có thể bị bắt khỏi đàn | Không tương tác, cân nhắc báo cáo |
| Có lời rao giá, số liên lạc, "inbox để mua" | Buôn bán | Lưu bằng chứng, báo cơ quan chức năng và nền tảng |
| Quay từ xa, con vật tự do trong sinh cảnh tự nhiên | Ghi hình ngoài tự nhiên | Có thể chia sẻ, nhưng không kèm vị trí chính xác của loài nhạy cảm |
Không cần trở thành chuyên gia để nhận ra những dấu hiệu này. Câu hỏi đơn giản nhất: con vật này có đang sống đúng như ngoài tự nhiên không? Nếu câu trả lời là không, video đó không nên được tiếp thêm sức lan.
Vì sao lượt xem lại quan trọng đến vậy
Thuật toán đẩy theo tương tác. Nền tảng không phân biệt lượt xem vì thích hay vì bức xúc. Một bình luận phản đối gay gắt vẫn là tương tác, vẫn làm video được đẩy rộng hơn.
Người làm nội dung có động cơ kinh tế. Kênh có video động vật lạ thu hút người theo dõi, quảng cáo, đơn hàng. Khi một loài "hot", họ tìm thêm cá thể để quay.
Người xem bị đổi nhận thức về độ hiếm. Thấy một loài xuất hiện liên tục trong nhà người khác, người xem dễ nghĩ loài đó phổ biến, nuôi được, thậm chí hợp pháp.
Kênh buôn bán dựa trên chính các bình luận. Những câu hỏi "mua ở đâu" dưới video là nơi người bán tìm khách. Một video thành cửa hàng mà người đăng không cần rao trực tiếp.
Các nền tảng đã có chính sách, nhưng dựa vào báo cáo. Nhiều mạng xã hội lớn có chính sách cấm nội dung bán động vật hoang dã nguy cấp và đã tham gia các liên minh chống buôn bán trực tuyến. Việc phát hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào báo cáo của người dùng.
Phản ứng thế nào khi thấy một video như vậy
Mục tiêu là cắt sức lan của video mà không tự gây hại cho mình hay vô tình quảng bá thêm.
- Không thích, không bình luận, không chia sẻ — kể cả để phản đối.
- Dùng chức năng báo cáo của nền tảng, chọn mục liên quan tới buôn bán động vật hoặc ngược đãi động vật.
- Nếu có dấu hiệu rao bán loài nguy cấp, lưu đường dẫn, tên tài khoản, ảnh chụp màn hình và báo cơ quan công an hoặc kiểm lâm.
- Nếu người thân, bạn bè chia sẻ, nhắn riêng giải thích thay vì phản bác công khai.
- Chủ động chia sẻ nội dung tốt: phim tài liệu, ảnh và video quay động vật trong tự nhiên, câu chuyện bảo tồn có thông tin chính xác.
Phản ứng này không cần nhiều thời gian. Nó dựa trên một ý đơn giản: điều gì được chú ý thì được sản xuất thêm.
Pháp luật và chính sách nền tảng, ở mức nguyên lý
Phần lớn các loài thường xuất hiện trong video "thú cưng lạ" ở Việt Nam — cu li, rái cá, các loài khỉ, voọc, cầy, rùa núi, chim săn mồi — thuộc các danh mục loài được pháp luật bảo vệ. Ở mức nguyên lý, việc săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển, mua bán trái phép các loài này đều bị cấm, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tuỳ loài và mức độ. Việc quảng cáo, rao bán trên mạng cũng nằm trong phạm vi hành vi bị cấm. Chi tiết nên tra văn bản hiện hành từ nguồn chính thức.
Ở cấp quốc tế, CITES điều chỉnh buôn bán giữa các quốc gia. Cu li và hai loài rái cá châu Á được đưa lên Phụ lục I, nghĩa là buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại bị cấm. Điều này không tự động ngăn buôn bán trong nước, nhưng phản ánh đánh giá chung rằng buôn bán là mối đe doạ lớn với các loài này.
Về phía nền tảng, nhiều công ty công nghệ lớn đã cam kết gỡ nội dung buôn bán động vật hoang dã nguy cấp và có kênh báo cáo riêng. Thực tế, người bán thường dùng tiếng lóng, ảnh mờ, chuyển sang nhóm kín, nên việc phát hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào người dùng báo cáo. Một báo cáo đúng mục, có mô tả rõ, có giá trị hơn nhiều bình luận phản đối.
Người làm nội dung cũng nên biết: đăng video nuôi loài được bảo vệ có thể là bằng chứng chống lại chính mình, và đã có trường hợp cơ quan chức năng xác minh từ video trên mạng.
Muốn gần gũi động vật hoang dã thì làm gì
Mong muốn được gần gũi với động vật là điều tự nhiên và đáng quý; vấn đề chỉ là cách thực hiện. Có nhiều cách thoả mãn mong muốn đó mà không cần sở hữu hay chạm vào con vật: đi ngắm chim ở công viên, ven hồ; tham gia các buổi ghi nhận loài; xem phim tài liệu thiên nhiên chất lượng; đến vườn quốc gia với hướng dẫn viên; theo dõi các dự án bảo tồn qua kênh chính thức của họ.
Với trẻ em, những video động vật "dễ thương" có sức hút đặc biệt. Đây là cơ hội để giải thích: con cu li giơ tay vì sợ, con rái cá con lẽ ra đang bơi cùng bố mẹ ở sông. Trẻ thường hiểu nhanh và đồng cảm mạnh khi được nghe câu chuyện từ góc nhìn của con vật.
Còn nếu yêu động vật và muốn nuôi, hãy chọn vật nuôi đã thuần hoá lâu đời như chó, mèo, và nhận nuôi có trách nhiệm. Động vật hoang dã không phải thú cưng, kể cả khi nhìn có vẻ nhỏ bé, hiền lành.
Câu hỏi thường gặp
Cu li có thật sự có nọc độc không?
Có. Cu li có tuyến ở mặt trong khuỷu tay tiết ra chất mà khi trộn với nước bọt tạo thành nọc. Vết cắn của cu li có thể gây đau, sưng và ở một số trường hợp phản ứng nghiêm trọng ở người. Đây cũng là lý do người buôn thường nhổ răng cu li trước khi bán.
Nuôi rái cá làm thú cưng ở Việt Nam có hợp pháp không?
Các loài rái cá ở Việt Nam đều thuộc nhóm được pháp luật bảo vệ và nằm trong Phụ lục I hoặc II của CITES. Nuôi, mua bán rái cá bắt từ tự nhiên là vi phạm. Nếu cần biết chi tiết, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan kiểm lâm.
Bình luận phản đối dưới video có giúp được gì không?
Thường là không, vì thuật toán coi mọi bình luận là tương tác và đẩy video tới nhiều người hơn. Báo cáo cho nền tảng và báo cơ quan chức năng khi có dấu hiệu buôn bán là cách hiệu quả hơn.
Video động vật trong trung tâm cứu hộ có nên chia sẻ không?
Có thể, nếu video do trung tâm cứu hộ chính thức đăng, thể hiện quá trình chăm sóc, phục hồi, tái thả và không cho thấy người chạm, ôm ấp con vật để giải trí. Nội dung như vậy giúp công chúng hiểu về bảo tồn.
Bạn bè đang nuôi một con cu li thì nên nói gì?
Nên nói chuyện riêng, giải thích cu li là loài được pháp luật bảo vệ, rất khó nuôi đúng cách và thường bị nhổ răng. Khuyến khích bạn liên hệ kiểm lâm địa phương để giao nộp; cơ quan chức năng sẽ chuyển con vật tới nơi cứu hộ.
Có video nào về cu li, rái cá đáng xem không?
Có nhiều phim tài liệu thiên nhiên và video từ các dự án nghiên cứu quay cu li, rái cá trong tự nhiên, thường bằng camera hồng ngoại hoặc từ khoảng cách xa. Loại nội dung này cho thấy tập tính thật của loài và đáng chia sẻ hơn video thú nuôi trong nhà.