Một người bình thường bảo vệ động vật hoang dã hiệu quả nhất bằng ba việc: không mua, không ăn, không dùng bất cứ thứ gì làm từ loài hoang dã và nói được với người thân vì sao; báo cho đúng cơ quan khi thấy buôn bán, nuôi nhốt trái phép; và đi vào thiên nhiên mà không để lại tổn hại. Sau ba việc đó mới tới các đóng góp mang tính bổ sung như ghi nhận loài cho khoa học, giảm tiêu dùng gây mất rừng, kể chuyện bảo tồn cho trẻ.
Lý do thứ tự như vậy khá đơn giản. Với phần lớn loài thú, chim, bò sát đang nguy cấp ở Việt Nam, hai sức ép lớn nhất là săn bắt để buôn bán và mất sinh cảnh. Người ở thành phố gần như không chạm được vào chuyện rừng bị chặt ở đâu, nhưng lại nằm ngay trong chuỗi cầu: bữa nhậu thú rừng, lọ rượu ngâm, chai cao, món quà "quý". Cắt cầu là phần việc thật sự nằm trong tay người tiêu dùng.
Bài này sắp xếp các việc theo mức tác động, nói rõ việc nào có bằng chứng, việc nào chủ yếu mang tính giáo dục, và những việc nghe có vẻ tốt nhưng có thể phản tác dụng.
Vì sao người không làm bảo tồn vẫn có phần
Buôn bán động vật hoang dã là một thị trường. Kẻ đặt bẫy trong rừng chỉ làm vì có người mua ở cuối chuỗi, và người mua cuối chuỗi phần lớn là người thành phố có thu nhập khá: người đặt món đặc sản, người mua cao, rượu, đồ trang sức, người tặng quà biếu. Các nghiên cứu về hành vi tiêu dùng sản phẩm động vật hoang dã ở Việt Nam do nhiều tổ chức bảo tồn thực hiện nhiều năm qua đều mô tả một nhóm người mua như vậy, với động cơ chủ yếu là thể hiện vị thế và niềm tin chữa bệnh chưa được chứng minh.
Điều đó có nghĩa là một quyết định nhỏ ở bàn ăn hay quầy quà không phải chuyện riêng. Một nhóm bạn bỏ thói quen gọi món thú rừng, một gia đình không còn coi lọ cao là quà biếu sang, một người con giải thích được cho bố mẹ vì sao rượu ngâm tắc kè, rắn hổ mang không phải thuốc — tất cả cộng lại thành tín hiệu cầu giảm. Tín hiệu đó lan qua chợ, qua quán, qua người buôn, và cuối cùng làm việc săn bẫy bớt sinh lời.
Bên cạnh cầu tiêu dùng, người bình thường còn là tai mắt. Kiểm lâm không thể có mặt ở mọi chợ, mọi quán, mọi trang bán hàng trên mạng. Rất nhiều vụ bắt giữ bắt đầu từ một tin báo của người dân. Và khi ra thiên nhiên, mỗi người lại là một nguồn dữ liệu: một tấm ảnh có ngày giờ, địa điểm của một loài ít gặp có thể có ích cho người nghiên cứu.
Các việc làm được, xếp theo mức tác động
Bảng dưới đây xếp các việc theo mức tác động lên loài nguy cấp, dựa trên việc mỗi hành động chạm vào nguyên nhân suy giảm nào. Đây là cách xếp mang tính định hướng, không phải số đo chính xác.
| Việc | Chạm vào nguyên nhân nào | Mức tác động | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Không mua, ăn, dùng sản phẩm từ động vật hoang dã | Săn bắt, buôn bán | Cao | Bao gồm cả quà biếu, rượu ngâm, cao, đồ trang sức |
| Thuyết phục người thân, nhóm bạn đổi thói quen | Săn bắt, buôn bán | Cao | Hiệu quả nhất khi nói bằng thông tin, không dằn mặt |
| Báo cơ quan chức năng khi thấy buôn bán, nuôi nhốt trái phép | Buôn bán | Cao nếu báo đúng cách | Ghi lại thông tin, không tự xử lý |
| Đi rừng, đi biển không để lại tổn hại | Quấy nhiễu, rác, cháy rừng | Trung bình | Đặc biệt quan trọng ở nơi đông khách |
| Ghi nhận loài cho khoa học công dân | Thiếu dữ liệu | Trung bình | Cần làm đúng cách để dữ liệu dùng được |
| Chọn sản phẩm không gắn với phá rừng, khai thác quá mức | Mất sinh cảnh, khai thác biển | Thấp đến trung bình | Tác động gián tiếp, phụ thuộc chuỗi cung ứng |
| Kể chuyện bảo tồn cho trẻ | Thái độ thế hệ sau | Dài hạn | Khó đo nhưng không nên bỏ |
Điểm đáng chú ý: hai việc có tác động cao nhất đều không tốn tiền, chỉ tốn sự kiên định. Trong khi đó những việc dễ được chia sẻ trên mạng như ký tên trực tuyến hay đổi ảnh đại diện có tác động khó đo nếu không đi kèm thay đổi hành vi.
Nói chuyện với người thân sao cho có hiệu quả
Bắt đầu từ thông tin, không từ phán xét. Người lớn tuổi dùng mật gấu, uống rượu ngâm thường tin đó là thuốc. Nói "như vậy là ác" ít khi thay đổi được gì; nói rằng thành phần của mật gấu đã được tổng hợp trong phòng thí nghiệm và có trong thuốc kê đơn, còn sừng tê giác về bản chất là keratin như móng tay, thì có chỗ cho người nghe tự đánh giá.
Nhắc tới rủi ro thực tế. Sản phẩm động vật hoang dã trôi nổi không có kiểm định, nhiều thứ là hàng giả; thịt thú rừng giết mổ không qua kiểm dịch có nguy cơ mang mầm bệnh lây từ động vật sang người. Đây là lý lẽ chạm vào lợi ích của chính người nghe.
Nêu rõ khía cạnh pháp lý mà không hù doạ. Pháp luật Việt Nam cấm săn bắt, mua bán, tiêu thụ các loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm, và có chế tài hình sự với vi phạm nghiêm trọng. Không cần trích điều khoản, chỉ cần nói đúng nguyên lý: đây không phải chuyện "ai cũng làm".
Đưa ra lựa chọn thay thế. Quà biếu có thể là trà, sản vật nông nghiệp, đồ thủ công; bữa liên hoan có thể là đặc sản vùng miền từ vật nuôi. Thay đổi dễ hơn khi người ta không phải mất mặt.
Kiên nhẫn qua nhiều lần. Thói quen gắn với vị thế và quan hệ không đổi sau một bữa cơm. Mục tiêu thực tế của lần nói chuyện đầu tiên là gieo nghi ngờ, không phải thắng tranh luận.
Những việc nghe có vẻ tốt nhưng nên cân nhắc
Thiện chí không đủ; một số hành động phổ biến có thể gây hại cho chính loài mình muốn giúp. Trước khi làm, nên tự hỏi hành động đó có chạm đúng nguyên nhân không.
- Mua động vật đang bị bán để "giải cứu" rồi thả. Tiền trả cho người bán chính là lý do để họ bắt thêm. Con vật thả sai nơi, sai sinh cảnh, chưa qua kiểm tra sức khoẻ thường chết hoặc mang bệnh vào quần thể hoang dã. Thấy động vật hoang dã bị bán thì báo cơ quan chức năng, không mua.
- Thả động vật nuôi ra tự nhiên. Rùa tai đỏ, cá cảnh ngoại lai, ốc ngoại lai thả ra hồ có thể trở thành loài xâm hại.
- Cho thú hoang ăn ở khu du lịch. Khỉ, voọc quen xin ăn sẽ đến gần đường, dễ bị xe cán, dễ bị bắt, dễ xung đột với người.
- Chia sẻ vị trí loài hiếm lên mạng. Một bài đăng kèm toạ độ có thể dẫn người săn, người buôn tới đúng chỗ.
- Chia sẻ video động vật hoang dã được nuôi làm cảnh với lời khen "dễ thương". Lượt xem làm tăng cầu nuôi những loài vốn bị bắt từ tự nhiên.
- Tự can thiệp khi gặp cá thể bị thương hay mắc bẫy. Động vật hoang dã đau đớn có thể cắn, cào, mang bệnh; xử lý cá thể là việc của lực lượng cứu hộ chuyên trách, phần của người phát hiện là báo tin kèm vị trí, ảnh.
Quy tắc chung: tiền và sự chú ý đi đến đâu thì cầu đi đến đó. Mọi hành động khiến ai đó thu được tiền hay lượt xem từ động vật hoang dã đều nên xem lại.
Đi vào thiên nhiên mà không để lại dấu vết
Việt Nam có hơn ba chục vườn quốc gia, phần lớn mở cho khách tham quan. Lượng khách tăng mang lại nguồn thu và sự quan tâm, nhưng cũng mang theo rác, tiếng ồn, lửa trại, và những lối mòn mới mở xuyên rừng. Các nguyên tắc "không để lại dấu vết" (Leave No Trace) phổ biến trong cộng đồng đi bộ đường dài quốc tế gói gọn trong mấy ý: chuẩn bị trước, đi trên lối có sẵn, mang rác về, để nguyên những gì thấy được, hạn chế lửa, tôn trọng thú hoang, tôn trọng người khác.
Ở bối cảnh Việt Nam, vài việc cụ thể có ý nghĩa lớn: không bẻ lan, không nhổ cây con mang về; không mua cây rừng, lan rừng, phong lan "hàng núi" bán dọc đường; không đốt lửa ở nơi không được phép, nhất là mùa khô; không bật loa lớn trong rừng; giữ khoảng cách với thú hoang, không đuổi theo để chụp ảnh. Những việc này không làm chuyến đi kém vui đi, nhưng nhân với hàng chục nghìn khách mỗi năm thì khác biệt rất lớn.
Đi biển cũng vậy: không giẫm lên san hô, không mang san hô, vỏ ốc lớn, sao biển về làm kỷ niệm, không mua đồ làm từ vảy đồi mồi. Khi lặn ngắm san hô, kem chống nắng cũng là chuyện nên để ý, dù bằng chứng về tác hại của từng hoạt chất ngoài thực địa vẫn còn đang được nghiên cứu.
Góp dữ liệu và góp tiếng nói
Người không làm nghề vẫn đóng góp được cho khoa học bảo tồn qua khoa học công dân: chụp ảnh loài gặp được, ghi đúng ngày, giờ, nơi chốn và đưa lên các nền tảng ghi nhận loài để chuyên gia định danh. Dữ liệu về phân bố là thứ các nhà đánh giá Danh lục Đỏ thường thiếu. Điều kiện là dữ liệu phải trung thực: không gán nhầm địa điểm, không đăng ảnh thú nuôi như thể gặp ngoài tự nhiên, và với loài nguy cấp thì để chế độ ẩn toạ độ chính xác.
Góp tiếng nói nghĩa là tham gia vào các cuộc thảo luận công khai có ảnh hưởng tới sinh cảnh: góp ý khi địa phương lấy ý kiến về dự án gần rừng, gần đất ngập nước; ủng hộ những chính sách siết buôn bán động vật hoang dã; nhắc nhở nhẹ nhàng khi thấy quảng cáo đặc sản thú rừng. Tiếng nói có trọng lượng khi dựa trên thông tin đúng, vì vậy đọc kỹ trước khi chia sẻ một con số hay một lời kêu gọi.
Còn quyên góp tiền: đó là lựa chọn cá nhân. Nếu muốn, hãy tìm hiểu tổ chức có báo cáo tài chính công khai, có kết quả đo được, có hoạt động thật ở thực địa; tránh những lời kêu gọi chỉ có ảnh xúc động mà không nói tiền đi đâu.
Câu hỏi thường gặp
Một người bỏ ăn thú rừng thì có thay đổi được gì không?
Một người đơn lẻ thay đổi ít, nhưng hành vi tiêu dùng lan qua nhóm bạn, gia đình, đồng nghiệp. Cầu sản phẩm động vật hoang dã ở Việt Nam gắn với thể hiện vị thế trong nhóm, nên khi vài người có tiếng nói trong nhóm thôi gọi món, cả nhóm thường đổi theo. Đó là lý do việc này được xếp có tác động cao.
Mua động vật hoang dã đang bị bán rồi thả có nên không?
Không nên. Tiền trả cho người bán khuyến khích họ bắt thêm. Con vật đã qua tay buôn thường yếu, có thể mang bệnh, và thả sai sinh cảnh thì khó sống. Cách đúng là ghi lại thông tin và báo cho kiểm lâm hoặc công an địa phương để họ thu giữ và chuyển tới nơi cứu hộ.
Học sinh có thể làm gì cụ thể?
Học sinh có thể tìm hiểu một loài nguy cấp ở địa phương mình và trình bày cho lớp, tham gia các buổi ghi nhận loài cùng thầy cô, giải thích cho gia đình vì sao không nên dùng sản phẩm từ động vật hoang dã, và giữ đúng nguyên tắc khi đi tham quan vườn quốc gia. Những việc nhỏ này hình thành thói quen lâu dài.
Ký tên kiến nghị trên mạng có tác dụng không?
Tác dụng phụ thuộc vào việc kiến nghị đó có tới đúng nơi ra quyết định và có đi kèm hành động khác không. Một kiến nghị có mục tiêu rõ, gửi tới cơ quan có thẩm quyền, kèm thông tin xác thực có thể tạo áp lực. Ký tên thay cho thay đổi hành vi thì gần như không có tác dụng với loài.
Ăn thịt thú rừng nuôi có giấy tờ có được không?
Một số loài được phép gây nuôi thương mại theo quy định và có hồ sơ nguồn gốc. Vấn đề là người tiêu dùng gần như không kiểm chứng được giấy tờ, và hàng săn từ tự nhiên thường được hợp thức hoá qua cơ sở nuôi. Tránh hẳn là cách an toàn nhất cho cả loài lẫn sức khoẻ của chính mình.
Nếu chỉ có thể làm một việc thì nên làm gì?
Không mua, không ăn, không dùng và không tặng bất kỳ sản phẩm nào có nguồn gốc từ động vật hoang dã, kể cả khi người khác mời. Việc này chạm trực tiếp vào nguyên nhân lớn nhất khiến nhiều loài thú, bò sát ở Việt Nam suy giảm, và không tốn thêm đồng nào.
